РАҚАМЛИ МАРКЕТИНГДА ЭЛЕКТРОН ТИЖОРАТ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ

Аннотация

This scientific article describes electronic commerce technologies and their content, which are widely used in digital marketing in modern times. Also, the possibilities of using new technologies such as PIM-systems (product information management), omni-channel technology were studied. Keywords: “Industry-4.0” program, IT-infrastructure, multi-channel sales technology, multi-channel marketing, digital marketing. Кириш Иқтисодиётнинг рақамли иқтисодиёт тамойиллари кириб бормаган соҳа ва тармоқларининг рақобатбардошлигини тасаввур этиш қийин. Товар-хомашё бозорини, унинг тузилмалари фаолиятини рақамлаштириш билан бирга, “Санаот-4.0” дастури жаҳон хўжалигида кенг жорий этилаётган бир даврда рақамли маркетинг тизимида электрон тижорат технологияларини қўллаш корхона ва ташкилотларнинг сотув ҳажмини ошириш билан бирга, сотувчи ва харидорни яқинлаштиришда ҳам муҳим аҳамият касб этади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Савдо соҳасини ривожлантириш ва уни давлат томонидан тартибга солишнинг иқтисодий қонуниятларини ўрганишда илк асослар сифатида Ф. Куеснай, Ф. Лисзт, Т. Ман, Д. Рикардо, А. Смит ва бошқалар. Уларнинг фаолияти ривожланаётган бозор иқтисодиёти шароитида савдо фаолиятини тартибга солиш соҳасида давлат сиёсатини ишлаб чиқиш учун асос бўлади [1]. Тижорат фаолиятини ташкил этиш ва бошқариш назарияси ва амалиёти МДҲ мамлакатлари иқтисодчилари Л.И. Абалкина, Ю.А. Аванесова, А.Г. Аганбегян, М.И. Баканова, В.Г. Бурмистрова, И.А. Бланка, В.В. Лукашевич З.М. Окрута, Ф.Г. Панкратова, Ф.Г. Памбухчиянца, Т.К. Серегина ва бошқа бир қатор олимлар [2] томонидан ўрганилди. Электрон тижорат ўтган асрнинг охирида ва айниқса 1971 йилда пайдо бўлган янги тушунчадир. Бу Интернет орқали сотиш ва сотиб олишни англатади. Шунингдек, у сотувчидан озиқ-овқат сотиб олиш каби интернетдан ташқари операцияларни ҳам ўз ичига олади. Аслида, электрон тижорат интернетдан кенг фойдаланишдан кейин пайдо бўлди. У мобил телефонлар, телевизорлар, АТ ва компютерлар каби технология ва алоқанинг ҳар қандай туридан фойдаланиши мумкин. Шу сабабли ҳам, савдо назариясида “электрон тижорат” йўналиши вужудга келди ва у йилдан-йилга кенгроқ тадқиқ этила бошлади. Жумладан, Л.К. Терешченко [3] ва И.Ю. Алексеев [4] бир вақтнинг ўзида ўз қамровини фақат Интернет глобал компютер тармоғида операцияларни амалга ошириш билан чеклайди, Н.А. Дмитрик ўз қамровини бошқа ҳар қандай компютер тармоғи билан чеклайди, С.В. Василев – электрон алоқа WWW.INFOCOM.UZ “RAQAM LI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 3-SON ELEKTRON TIJORAT 115 воситаларидан фойдаланган ҳолда амалга оширилган операцияларни электрон тижорат деб атайди [5]. Бироқ, бошқа тадқиқотчилар таҳлил қилинган тушунчаларни фарқлаш зарурлиги ҳақида гапиришади. Б.И. Скородумованинг позициясига кўра, “электрон тижорат” субъектлар ўртасидаги ўзаро алоқа электрон шаклда амалга ошириладиган ва ресурсларни етказиб бериш ёки маҳсулотларни жисмоний етказиб бериш билан бирга бўлган бизнес жараёнининг ҳар қандай шаклидир. Савдо жараёнига тегишли бўлган электрон тижорат электрон тижоратнинг бир қисми бўлиб, Интернетда энг фаол ривожланмоқда. А.А. Тедеевнинг сўзларига кўра, “савдо” “тижорат” га қараганда торроқ тушунчадир ва шунинг учун электрон савдони электрон тижоратнинг алоҳида ҳолати сифатида кўриб, бу тушунчаларни фарқлаш керак [6]. Тадқиқот методологияси Рақамли маркетингда электрон тижорат технологиялари ўрганиш мақсадида тадқиқотда анализ, синтез ва қиёсий таҳлил усулларидан фойдаланилган. Таҳлил ва натижалар Кўп каналли савдо технологиясининг инновацион турларига каналдан ташқари ва каналлараро савдо киради. Улар бир нечта савдо каналларидан ташкил топган тизимнинг ахборот технологиялари асосида автоматлаштириш билан ажралиб туради. Ушбу кўп каналли турлардан фойдаланиш чакана савдо корхонасининг АТ-инфратузилмасини қайта ташкил этишни талаб қилади, бу эса битта АТ муҳитида турли тарқатиш каналлари жараёнларини амалга оширади. Кўп каналли каналлардан фойдаланишда маркетингнинг асосий янгиликларидан бири бу харидорни сотувчи учун мавжуд бўлган турли хил савдо каналларида бир хил идентификациялашдир. Кўп каналли ёндашув ҳар бир мижозга шахсийлаштирилган муносабатни талаб қилади. У умуман савдо-сотиқ ривожланишининг асосий маркетинг элементидир. Бунинг учун маълум бир мижозга йўналтирилган ва уни сақлаб қолиш ва унинг садоқатини оширишга қаратилган янги савдо тушунчаларини жорий этиш талаб этилади. Ушбу тушунчалар қуйидагиларни ўз ичига олади: шахсий реклама акциялари, мижозга мақсадли таклифлар, содиқлик дастурларидан фойдаланиш, савдо каналларини автоматлаштирадиган АТ тизимларида харидорнинг шахсий ҳисоб рақамидан фойдаланиш, таҳлил тизимлари асосида шахсий мақсадли маркетинг ташаббусларидан фойдаланиш. Ўзаро фаолият каналлари орқали сотиш (ўзаро канал) кўп каналли каналларга интеграциялашув, ўзаро таъсир ва ўзаро алоқаларни бошқаришни ўз ичига олади. Чакана савдо учун нафақат бир нечта савдо каналларига эга “RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNA LI | 3-SON WWW.INFOCOM.UZ 116 ELEKTRON TIJORAT бўлиш, балки у