DOMENLAR. MAGNIT MATERIALLARDAGI DOMENLARNING TURLARI

Аннотация

The article examines magnetic domains — areas in magnetic materials in which the directions of magnetization are oriented in the same way. A classification of domains is given, the mechanisms of their formation, types of domain walls and the role of domains in the macroscopic magnetic properties of substances are discussed. Particular attention is paid to the influence ofan external magneticfield and crystal lattice defects onthestructure ofdomains. Key words: magnetic domain, domain structure, magnetization, ferromagnet, domain wall, magnetic materials, hysteresis. Kirish. Ferromagnit materiallar shunday moddaki, ular tashqi magnit maydon bo'lmagan taqdirda ham o'z-o'zidan magnitlanish qobiliyatiga egadir. Biroq, haqiqiy sharoitda ular bir xil magnitlangan hajmdan emas, balki magnitlanish vektorlari yo'naltirilgan ko'plab kichik domenlardan iborat. Bunday domenlarning tuzilishi va ularning o'zaro ta'siri materiallarning ko'plab magnit xususiyatlarini, shu jumladan gisterezis, koersitiv (majburiy) kuch va qoldiq magnitlanishni aniqlaydi. Qattiq jismlarning, xususan ferromagnit materiallarning magnit xususiyatlari asosan ularning ichki mikroskopik tuzilishiya’ni magnit domenlar bilan belgilanadi. Domenlarning tabiatini, ularning tuzilishi va o'zaro ta'sirini tushunish xotira qurilmalarida, sensorlarda, transformatorlarda va boshqalarda ishlatiladigan samarali magnit materiallarni yaratish uchun zarurdir. Magnit domen tushunchasi. Magnit domen - bu ferromagnit materialdagi barcha atom magnit momentlari bir xil yo'nalishga yo'naltirilgan maydon. Domenlarning mavjudligi tizimning magnit energiyasini, ayniqsa magnetostatik va almashinuv energiyalarni minimallashtiradi. Qo'shni domenlar orasidagi o'tish magnit momentlarning yo'nalishi asta-sekin bir domendan ikkinchisiga o'zgarib turadigan nozik soha ya’ni domen devori orqali sodir bo'ladi. Domenlar www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 ferromagnitning quyidagi energiyaning turli tarkibiy qismlarini minimallashtirishga erishishi natijasidahosil bo'ladi: - almashinuv o'zaro ta'sir energiyalari (spinlarni tartibgasolishga yordam beradi), - magnetostatik energiya (domenlarga bo'linganda kamayadi), - anizotropik energiya (kristall tuzilishibilan bog'liq), - domen devorlarining energiyalari. Domenlarning turlari. Magnit domenlarni quyidagicha tasniflash mumkin: 1. Magnitlanish yo'nalishibo'yicha: a) Bir xil domenlar - magnitlanish kristalning yengil magnit yo'nalishlaridan biri bo'ylab qat'iy ravishda yo'naltiriladi; b) Bir xil bo'lmagan domenlar - panjara buzilishlari, nuqsonlar, tashqi maydonlar natijasida paydo bo'lishi mumkin. 2. Domen devorlarining tabiati bo'yicha: a) Blox devorlari ommaviy ferromagnitlar uchun xosdir, magnit momentlar devor tekisligida aylanadi; b) Nell devorlari - ko'pincha yupqa plyonkalarda topilgan, momentlarning aylanishi devor tekisligiga perpendikulyar ravishda sodirbo'ladi 3. Kelib chiqishi bo'yicha: a) Spontan domenlar -Kyuri nuqtasi ostidasovutilganda o'z-o'zidan hosil bo'ladi; b) Induktsiyalangan domenlar tashqimagnit maydon ta'siridapaydo bo'ladi. Domenlarning magnit xossalaridagi roli. Gisterezis domen strukturasini qayta taqsimlash uchun energiya sarflari tufayli yuzaga keladi. Koersitiv kuch - domen devorlarining harakatchanligiga bog'liq. Qoldiq magnitlanish maydonni olib tashlangandan keyin domen chegaralarining o'rnini "saqlab qolish" bilan bog'liq. Domen strukturasini boshqarish materiallarning magnit xususiyatlarini maqsadli o'zgartirishga imkon beradi, bu magnit xotira qurilmalari vamagnit mikroelektronikada ayniqsa muhimdir. Xulosa qilib aytganda, magnit materiallarning domen tuzilishini o'rganish makroskopik magnit xususiyatlarini tushunish imkonini beradi. Magnit kuch mikroskopiyasi va Faraday effekti usullari kabi zamonaviy kuzatish usullari domen taqsimotining batafsil rasmini olish imkonini beradi. Domenni boshqarish yangi funktsional magnit materiallar va qurilmalarni ishlab chiqishdamuhim vositadir. Adabiyotlarro‘yxati: 1. Cowburn, R. P., et al. "Single-domain circular nanomagnets." Phys. Rev.Lett.,2000. 2. Cullity, B. D., Graham, C. D.Introduction to MagneticMaterials.Wiley-IEEE Press, 2009. 3. Белова Н.А., Горяев Ю.М. Физика магнитных явлений. — М.: МГТУ им. Баумана, 2012. 4. ВонсовскийС.В.Магнетизм.—М.:Наука,1971. 5. НовоселовА.Н.Магнитныесвойства твердых тел.—М.: Физматлит,2007. 6. БарабановА.Ф.Основыспинтроникии наномагнетизма.—М.:МИФИ,2015. 7. Гусев А.И.Магнитные материалыи ихприменение.—М.: Физматлит,2010. 8. Хамидов Б.Х.,Норбоев М.Т.Магнитныесвойства твердых тел.—Ташкент: Фан,2005. 9. СалимовЖ.С.Физикамагнитных явленийвтвердых телах.—Ташкент: УзРФА,2012. 10. Алимов Ж.А., Шарипов К.Х. Курс общей физики. Электричество и магнетизм. — Ташкент: ТДПУ,2018. 11. Ибрагимов И.М.Магнетизми его техническиеприменения.—Ташкент: ТАТУ,2010. www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL O