Изоморфное и алломорфное выражение категории времени в английском и узбекском языках

Аннотация

Ключевые слова: Данная статья посвящена изоморфному и алломорфному изоморфный, выражению категории времени. Рассматриваются алломорфный, особенности вербализации категории времени в морфология, английском и узбекском языках, а также её значимость в аспектуал, концепт, лингвистическом контексте. Проведён структурный анализ фрейм, категории времени и способов её функционирования во денежный, фразеологической системе указанных языков. Особое аксиологический, внимание уделяется значению времени и его роли в фразеология, межличностной коммуникации в современном английском этносемантика, когнитивная метафора. и узбекском языках. Также рассматривается роль лексико- фразеологических и паремиологических единиц в отражении временного аспекта, проводится классификация временных лексических единиц и их анализ с точки зрения семантики и употребления. Ingliz va o‘zbek tillarida “vaqt” kategoriyasining izomorfik va allomorfik jihatlarini o‘rganishdan oldin, izomorfizm va allomorfizm atamalariga izoh berib o‘tsak. Dastlabki ma’lumotlarga ko‘ra, izomorfizm konsepsiyasi tabiiy fanlar tizimida paydo bo‘lgan va qo‘llanilgan. Keyinchalik bu tushuncha fanning boshqa sohalari, xususan falsafa so‘ngra tilshunoslikda ham ishlatila boshlagan. Lingvistik atamalar lug‘atida bu atamaga quyidagicha ta’rif beriladi: “Izomorfizm bu – bir xil obyektli tuzilmalar orasidagi munosabat. Agar bir tuzilmaning har bir elementi ikkinchi tuzilmaning faqatgina bitta elementiga to‘g‘ri kelsa, bunday ikki tuzilma izomorf deyiladi. Tilshunoslik sohasiga izomorfizm tushunchasini birinchi marta XX asrning o‘rtalarida polyak tilshunosi Yerzi Kurilovich olib kirgan. Kurilovich o‘zining 1949-yilda chop etilgan “Izomorfizm haqida tasavvur” nomli maqolasida tilshunoslikda izomorfizm qanday hodisa ekanligi va uning xususiyatlari haqida so‘z yuritadi. Izomorfizm konsepsiyasi ustida Kurilovichdan boshqa olimlar ham o‘z tadqiqot ishlarini olib boradilar. Ulardan biri E.A. Makayev izomorfizmni turli darajadagi til birliklari tuzilishining bir xilligi deb ta’riflaydi, bu esa turli darajadagi til birliklari o‘rtasidagi munosabatlarning bir xilligini keltirib chiqaradi. Izomorflar morfologik shakllar bo‘lib, ular turli kontekstlarda bir xil grammatik yoki semantik vazifani izchillik bilan ifodalaydi. Ushbu bob izomorflarni vaqt toifasi kontekstida ko‘rib chiqadi, tillar vaqtinchalik munosabatlarni ifodalash uchun izchil morfologik shakllardan qanday foydalanishini tahlil qiladi. Fe’l morfologiyasidagi izomorflarni, zamon belgilarini va aspektual farqlarni ko‘rsatish uchun misollar keltirilgan. Odatda izomorflar strukturaviy va vazifaviy turlarga ajratiladi. Ko‘rinib turibdiki, izomorfizm tushunchasi asosan tenglik munosabatiga asoslangan bo‘lib, tuzilmalar bir- biriga qiyoslab tadqiq etiladi. Izomorfizm atamasi lotin tilidan olingan bo‘lib, “izo” – o‘xshash, “morfo” – shakl degan ma’nolarni anglatadi. Allomorfizm tushunchasi haqida so‘z yuritadigan bo‘lsak, bu tushuncha izomorfizmga zid bo‘lgan tushuncha bo‘lib, til bo‘limlaridagi farqlarni ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, izomorfizm va allomorfizm 191 Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701 tushunchalari tilshunoslikdagi muhim konsepsiyalardan bo‘lib, ular ikki til bo‘limlardagi o‘xshashlik yoki farqlarni tushuntirishda katta o‘rin tutadi. Hozirgi kunga qadar ushbu sohada kam tadqiqot ishlari olib borilgan bo‘lib, ularni yanada chuqurroq va tillararo qiyosiy tadqiq qilib o‘rganish hozirgi zamoniy lingvistikaning muhim talablaridan biridir. Turli tizimli tillarda “vaqt” konseptini ifodalovchi verbal va noverbal vositalar ko‘plab izomorfik va allomorfik belgilarga ega bo‘lib, barchasiga tarjimada muhim ahamiyat qaratish lozim. “Vaqt munosabatlari” semantik maydonida ifodalanadigan birikmalarning konnotativ tarkibi mohiyati mazkur konseptning umumiy va o‘ziga xos tavsifini aniqlashga qaratiladi va bu konsept har bir tildagi so‘zlar, so‘z birikmalari, frazeologik birikmalar maqol va aforizmlarda namoyon bo‘ladi va ular “vaqt” freym modeli ichida ko‘riladi. Muayyan til oilasiga tegishli bo‘lgan va bo‘lmagan tillar sistemasidagi turli til yaruslarini chog‘ishtirib tadqiq qilish keyingi yuz yillikda keng tus olganligining boisi ham shundadir. Umuman, tuzilishi jihatdan qardosh bo‘lgan va bo‘lmagan tillarni qiyosiy tipologik tadqiq qilish ham nazariy ham amaliy nuqtai nazardan ahamiyatli hisoblanadi. Zero, bunday tadqiqotlar til taraqqiyotining umumiy va o‘ziga xos an’analarini aniqlash imkonini beradi. Qiyosiy tipologiya bir tilda ma’lum grammatik shakllar orqali ifodalangan ma’no ikkinchi bir tilda qanday vositalar asosida ifodalanishi, ushbu chog‘ishtirilayotgan tillardagi til birikmalarining ma’no ko‘lami jihatdan mos kelishi kelmasligini aniqlash uchun ham yordam beradi. Albatta, qiyosiy tekshirishda qiyos uchun asos qilib olingan material ham ahamiyatlidir. “Vaqt” konsepti “tillarda mujassaml