КОРРУПЦИЯВИЙ ЖИНОЯТЛАР БЎЙИЧА МОЛИЯВИЙ ТЕРГОВ ЎТКАЗИШНИНГ КРИМИНАЛИСТИК ЖИҲАТЛАРИ

Аннотация

Ушбу мақолада коррупциявий жиноятларни тергов қилишда молиявий тергов ўтказишнинг криминалистик жиҳатлари таҳлил қилинган. Шунингдек, молиявий терговнинг ўзига хос хусусиятлари, уни ўтказишда қўлланиладиган криминалистик усул ва воситалар,шунингдек,мавжуд муаммолар ва уларнингечимлари кўриб чиқилган. Калит сўзлар: коррупциявий жиноятлар, молиявий тергов, криминалистика, жиноят предмети, молиявий таҳлил, жиноят оқибатида етказилган зарар, мусодара, далилларни тўплаш. Аннотация: В данной статьепроанализированы криминалистические аспекты проведения финансового расследования при рассмотрении коррупционных преступлений. Также рассмотрены особенности финансового расследования, криминалистические методы и средства, применяемые при его проведении, а также существующие проблемы и способы их решения. Ключевые слова: коррупционные преступления, финансовое расследование, криминалистика, предмет преступления, финансовый анализ, ущерб, причиненный преступлением,конфискация,сбор доказательств. Annotation: This article analyzes the forensic aspects of conducting financial investigations in the investigation of corruption crimes. It also examines the specific features of financial investigations, forensic methods and tools used in their implementation, as well as existing problems and theirsolutions. Keywords: corruption crimes, financial investigation, forensic science, crime object, financial analysis, damage caused bycrime, confiscation, evidence collection. Коррупция ҳозирги кунда жамият тараққиётига жиддий таҳдид солаётган, давлат ва жамият манфаатларига путур етказаётган энг хавфли иллатлардан бири ҳисобланади. Коррупциянинг ижтимоий хавфлилиги шундаки, у давлат бошқаруви тизимининг самарадорлигини пасайтиради, фуқароларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини бузади, иқтисодий ўсишга тўсқинлик қилади ҳамда давлат ҳокимияти органларига бўлган ишончни йўқотади. Республикамизда коррупцияга қарши курашиш борасида кенг қамровли ислоҳотлар амалга оширилаётган бўлса-да, бу турдаги жиноятлар ҳамон долзарб муаммо бўлиб қолмоқда.Жумладан,статистик таҳлилларга кўра, 2023 йилда судлар томонидан кўрилган айблов ҳукми чиқарилган ишларнинг 4128 таси коррупцион жиноятларга тегишли бўлган. Энг кўп содир этилган коррупцияга оид жиноятлар сирасига ўзлаштириш ёки растрата йўли билан талон-торож қилиш (2067 та), www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 пора бериш (894 та), фирибгарлик (769 та), пора олиш (121 та) ва ҳокимият ёки мансаб ваколатинисуиистеъмол қилиш(125та)кабилар киради1. Жаҳон банкимаълумотларигакўра,ҳар йили коррупция сабабли 2,6 триллион доллар йўқотилади, бу эса глобал ялпи ички маҳсулотнинг тахминан 5% ни ташкил қилади2. Transparency International'нинг 2024 йилги рейтингига кўра, коррупция даражаси юқори бўлган давлатлар иқтисодий инқирозга тезроқ дучор бўлмоқда (Ўзбекистон мазкур рейтингда121ўринниэгаллаган)3. Шу сабабли, коррупцияга қарши курашиш, коорупциявий жиноятларни аниқлаш ва уларни тергов қилишда самарали усул ва воситалардан фойдаланиш тобора долзарб бўлиб бормоқда. Коррупцияга оид жиноятларнинг латентлиги юқори бўлиб, уларни фош этиш ва тергов қилиш жараёнида бир қатор қийинчиликлар юзага келади. Мазкур турдаги жиноятларни тергов қилиш мураккаб жараён бўлиб, жиноят тавсифини тўлиқ очиб бериш учун махсус усул ва воситалардан фодаланишни талаб қилади. Молиявий тергов мазкур усул ва воситалар орасида алоҳида ўрин тутади. Чунки бу турдаги жиноятлар кўпинча мураккаб молиявийсхемалар ва операциялар орқалиамалга оширилади. «Молиявий тергов» бир мунча кенг тушунча бўлиб, у пул маблағлари ва бошқа мол-мулк билан боғлиқ операцияларни амалга оширувчи органларнинг шубҳали операциялари тўғрисидаги маълумотларни ўрганиш, махсус ваколатли орган томонидан шубҳали операциялар мониторинги, ҲМҚО томонидан жиноят процессуал ва бошқа қонунчилик асосида жиноий қилмишлар натижасида олинган ноқонуний даромадларни аниқлаш, кузатиш, хатлаш ва давлат эгалигига ўтказиш ҳамда ушбу соҳадаги хавфларни баҳолаш билан боғлиқ фаолиятни қамраб олади4. Молиявий тергов бугунги кунда хорижий амалиётдакенг қўлланилаётганпараллел молиявийтерговниҳам ўз ичигаолади. Молиявий тергов ўтказишдан асосий мақсад дастлабки тергов давомида ноқонуний йўл билан топилган маблағлар манбаларини аниқлаш, жиноий фаолиятдан олинган даромадларнинг ҳаракатини кузатиш, жиноят натижасида топилган мол-мулкни аниқлаш ва мусодара қилиш учун асос яратиш, жиноий схемада иштирок этган шахслар доирасини аниқлаш,жиноятсодир этишмеханизмини тўлиқочиб бериш кабилардан иборат. Молиявий терговнинг ўзига хос хусусияти шундаки, у нафақат анъанавий тергов ҳаракатларини, балки махсус молиявий-иқтисодий таҳлил усулларини ҳам ўз ичига олади. Бунда терговчи молия, бухгалтерия ҳисоби, банк иши каби соҳаларга оид махсус билимларга эгабўлишиёкитегишли мутахассисларнижалб қилишиталаб этилади. 1https://anticorruption.uz/uz/article/zbekistonda-korrupciiaga-oid-zinoiatla