O‘QUV MOTIVATSIYASI TUSHUNCHASINING NAZARIY ASOSLARI ORQALI TA’LIM VA TARBIYA INTEGRATSIYASINI O’RGANISH

Аннотация

The article highlights the theoretical aspects of the study of the integration of education and upbringing through the theoretical foundations of the concept of learning motivation. Learning motivation is an important psychological phenomenon associated with the student's socio-psychological motives for the process of studying, learning, and acquiring knowledge, as well as internal and external factors. Learning motivation, in turn, is the main factor ensuring the successful implementation of educational activities. This concept has been widely studied in psychology, pedagogy, and educational theories and has been considered from various perspectives. Keywords: Learning motivation, motive, intrinsic motive, intrinsic motivation, extrinsic motivation,theories oflearning motivation. O‘quvmotivatsiyasiningasosiy tushunchalari O‘quv motivatsiyasi — o‘quvchining o‘qish jarayoniga bo‘lgan ichki va tashqi intilishlari, ularning o‘z maqsadlariga erishishga bo‘lgan ishtiyoqi va qiziqishidir. Bu tushuncha asosan ikki asosiy komponentdan iboratdir: www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431  Ichki motivatsiya (intrinsik motivation) - bu o‘quvchining o‘qishdan o‘zaro qoniqish olish, bilim olish jarayonida zavq va qiziqish his qilish bilan bog‘liq motivatsiyadir. Ichki motivatsiya o‘quvchining o‘z-o‘zini anglash, o‘zini rivojlantirish va o‘zining qobiliyatlarini sinab ko‘rishga intilishiga asoslanadi1.  Tashqi motivatsiya (extrinsik motivation) - bu o‘quvchining tashqi rag‘batlar va mukofotlarga (masalan, yaxshi baholar, ma’naviy yoki moddiy mukofotlar) asoslangan motivatsiyadir. Tashqi motivatsiya ko‘pincha o‘quvchining ta’lim muassasasidan kutayotgan tashqi foydalari, mukofotlarva imtiyozlar bilan bog‘liqbo‘ladi2. O‘quvmotivatsiyasi nazariyalari O‘quv motivatsiyasini tushuntirishda turli nazariyalar va yondashuvlar mavjud. Ular motivatsiyaning shakllanishi, rivojlanishi va ta’lim jarayonida qanday namoyon bo‘lishini o‘rganadi.  Psixologik ehtiyojlar nazariyasi (Abraham Maslowning ehtiyojlar piramidasiga asosan): Maslow ehtiyojlar piramidasi asosida o‘quv motivatsiyasi ham ehtiyojlarni qondirish bilan bog‘liqdir. Maslowning nazariyasiga ko‘ra, odamlar ehtiyojlarini qondirishga harakat qilishadi. O‘quvchi uchun, bu dastlab o‘qishdan asosiy ehtiyojlarini (masalan, xavfsizlik, o‘zini anglash vao‘z rivojlanishi)qondirishbilan boshlanadi3 .  Vroomning kutilish nazariyasi (Expectancy Theory): Vroomning nazariyasi shuni ta’kidlashadiki, o‘quvchilarning motivatsiyasi ularning qanday qilib muvaffaqiyatga erishishlariga bo‘lgan kutilishlariga asoslanadi. Agar o‘quvchi o‘zining sa’y-harakatlari va muvaffaqiyatlari o‘rtasidaaniq bog‘liqliknisezsa, umotivatsiyasi oshadi4.  Attribution nazariyasi: O‘quvchilar o‘z muvaffaqiyatlarini yoki muvaffaqiyatsizliklarini qanday talqin qilishiga qarab, ularning motivatsiyasi ham farq qiladi. Agar o‘quvchi muvaffaqiyatni o‘z sa’y-harakatlari va qobiliyatiga bog‘lasa, bu uning ichki motivatsiyasini oshirishi mumkin. Aksincha, agar muvaffaqiyatni baxt yoki tashqi omillarga bog‘lasa, bu tashqi motivatsiyaga olib keladi5.  Self-determination nazariyasi (SDT): Edward Deci va Richard Ryan tomonidan ishlab chiqilgan ushbu nazariya shuni ta’kidlashadiki, odamlar o‘z xohishiga ko‘ra, erkinlik va avtonomiya bilan amalga oshirilgan faoliyatlarga yanada ko‘proq jalb qilinadi. O‘quvchilarning 1Maslow,A.H.(1943).ATheoryofHumanMotivation.PsychologicalReview,50(4),370–396. 2Maslow,A.H.(1943).ATheoryofHumanMotivation.PsychologicalReview,50(4),370–396. 3Vroom,V.H.(1964).WorkandMotivation.JohnWiley&Sons. 4Weiner,B.(1986).AnAttributionalTheoryofMotivationandEmotion.Springer-Verlag. 5Deci,E.L.,&Ryan,R.M.(1985).IntrinsicMotivationandSelf-DeterminationinHumanBehavior.SpringerScience&BusinessMedia. www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 15,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 ichki motivatsiyasini oshirish uchun, ular o‘qish jarayonida erkinlik va boshqaruvni his qilishlari zarur6. O‘quvmotivatsiyasiga ta’sirqiluvchi omillar O‘quvmotivatsiyasigaturli omillarta’sirqiladi. Bularni quyidagicha guruhlash mumkin:  Shaxsiy omillar: O‘quvchining shaxsiy xususiyatlari, qiziqishlari, iqtidori, o‘z-o‘zini anglash darajasi. Masalan, o‘quvchining o‘ziga bo‘lgan ishonchi va o‘qishdagi muvaffaqiyatlariga bo‘lgan munosabati motivatsiyaning shakllanishidamuhimrol o‘ynaydi 7.  Ijtimoiy va madaniy omillar: O‘quvchining atrofidagi odamlar (o‘qituvchilar, ota-ona, do‘stlar) va jamiyatdagi ta’lim tizimi. Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash va tengdoshlardan ko‘rsatilgan rag‘batlar motivatsiyani oshiradi8.  Ta’lim jarayonining tashkil etilishi: O‘quv muhitining rivojlanishi, o‘qituvchilarning pedagogik mahorati, o‘quvmateriallarining qiziqarli vamuhim bo‘lishi,o‘qishningturli shakllari (interaktiv, o‘rganishga yo‘naltiri