ЭВОЛЮЦИЯ ТЕОРИИ ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСКОГО РИСКА В РАБОТАХ ВЫДАЮЩИХСЯ УЧЕНЫХ ПРОШЛОГО

Аннотация

The article below presents the investigation of the evolution of risk theory from the 17thcentury to the present day. Recently attention to the researches of entrepreneurial risks has increased that is caused by a set of circumstances and reasons amplified. The globalization of the world economy, the political instability in the world and the imposition of economic sanctions against Russia for some companies are going to be the drivers of further development, while for others can lead to crisis and even catastrophic level of risk. Nowadays theory and practice of risk management not only have not lost their relevance, on the contrary their development is becoming increasingly important. Fundamental principles of entrepreneurial risk analysis and management were laid by great philosophers, mathematicians, economists already in 17th– 20th centuries. The definition of profit was given and also its understanding was revealed by the scientists in their works through investigation of the profit nature and the role of uncertainty in its generation. They identified the most important distinguishing features that characterized risk situations arising in the economic decision-making process under conditions of uncertainty inherent in a market economy. The greatest contribution to the development of the risk theory was a combination of economic theory, mathematics and statistics, which crystallized as an econometrics. Application of statistics and econometrics allows to quantify the expected profit, its volatility and the level of risk; on the other hand, the use of modern hardware and software makes it possible to predict the future. Keywords: the evolution of the risk theory, profit and risk relation, particularly economic decision-making under uncertainty, stages of formation of the risk theory, prospects of development of the risk theory. 582 www.sci-p.uz II SON. 2025 Кириш. Ўзбекистон мустақилликка эришгач бозор иқтисодиёти йўлини танлаб, иқтисодиётни шу йўлда қайта ташкил этаётганига 33 йилдан ошди. Бу вақт ичида умуман янги иқтисодиётнинг юзага келиш даври ва мулкчиликнинг янги шаклларини, ташкилий тузилмаларнинг янги турларини шакллантириш якунланди. Бошқарув шаклларига мос келадиган Қонунчилик ва меъёрий-ҳуқуқий база яратилди. Аста-секин рақобат муҳити шаклланди ва бозорларнинг тегишли янгича турлари пайдо бўлди. Олдинги иқтисодиётга хос бўлмаган бозорлар шаклланди ёки ўша даврда фаолияти сиқиб қўйилган бозорлар янгитдан тикланди. Бу нафақат капитал ва қимматли қоғозлар бозори, балки истеъмолчиларга етказиб берувчилар мажбурий бириктирилган меҳнат ва ҳатто моддий ресурслар бозорларидир. Шу билан бирга, мамлакат иқтисодиётида ўзига хос ва илгари ресурсли бўлган ассиметрия иштирок этмоқда. Ўтган давр давомида корхоналарнинг ташқи муҳит - ҳукумат билан, молиявий тизимлар билан ҳамда маҳсулот истеъмолчилари билан муносабатлари тубдан ўзгарди. Таъминот занжирида туб ўзгаришлар юз берди. Шунга кўра, тадбиркорлик субъектлари ва бозор инфратузилмасидаги алоқалар ўртасида тубдан янги алоқалар шаклланди, хусусан: тижорат банклари ва бошқа молия институтлари, суғурта ва баҳолаш компаниялари, аудиторлик фирмалари, пудратчилар ва бошқалар ўртасида. Фаолият иштирокчилари сони ва таркибининг ўзгариши ноаниқлик ва беқарорлик даражасининг ошишига, хўжалик юритувчи субъект фаолияти рискининг ва тўлов қобилиятининг пасайишига нисабатан таҳдиднинг ошишига, шу билан бирга субъектнинг иқтисодий хавфсизлигининг ортишига олиб келди. Дунёдаги бугунги сиёсий беқарорлик ва иқтисодий санкцияларнинг қўлланилиши баъзи корхоналар учун ривожланиш омили бўлса, бошқалари учун улар инқирозга ва ҳатто ҳалокатли хавф даражасига олиб келиши мумкин. Хўжали кфаолияти рискидан огоҳлантириш, диагностика қилиш ва олдини олиш воситаларидан бири сифатида ишлаб чиқилган иқтисодий фаолият хавфини мониторинг қилиш инструменти сифатида рискни бошқариш назарпияси ривожланиб борди. Шуни таъкидлаш керакки, замонавий иқтисодиёт узоқ ўтмишдаги буюк файласуфлар, математиклар ва иқтисодчиларга бундай назарияни ишлаб чиққанлиги учун қарздордир. Адабиётлар шарҳи. 1637 йилдаёқ Рене Декарт ўзининг "Усул ҳақида мулоҳаза юритиш" асарида аналитик геометрияни очиб беради, замонавий белгиларга яқин математик белгиларни киритади (Виета рамзийлигини қайта ишлайди), ишончлилик мезонини ўрнатади, алгебраик егри чизиқларни таснифлайди, тенглама ёрдамида егри чизиқ функцияси тушунчаси томон ҳал қилувчи қадам ташлайди (Декарт, 2015). У ўзининг "фалсафанинг бошланиши" (1644) асарида математика табиатни билишнинг кучли ва универсал усули, бошқа фанлар учун намуна эканлигини ёзади. R. Кантиллоннинг 1755 йилда вафотидан кейин нашр этилган "Умуман савдо табиати тўғрисида иншо" асарида ўз нуқтаи назарини билдирган тадбиркорлик фаолияти ва тадбиркорга хос бўлган ўзига хос функция сифатида хавфни тушунишнинг асосчиси ҳисобланади. Бу Смитнинг (2007) илмий дунёқарашига катта таъсир кўрсатган, унга кўра, "халқлар бойлигининг табиати ва сабаблари бўйича тадқиқотлар" асарида, "тадбиркор" нинг