СИСТЕМНЫЙ ПОДХОД К ИННОВАЦИОННОМУ РАЗВИТИЮ СФЕРЫ ТОРГОВЫХ УСЛУГ ДЛЯ НАСЕЛЕНИЯ РЕГИОНА

Аннотация

The article presents models and a systematic approach to assessing the potential for innovative development of the sphere of trade services to the population of the Kashkadarya region. Keywords: trading enterprises, region, e-commerce, innovative development, forecasting, efficiency. 596 596-604 www.sci-p.uz II SON. 2025 Кириш. Минтақада келгуси йилларда савдо хизматларини инновацион ривожлантириш даражаси унинг бугунги инновациялашув ҳолатига бевосита боғлиқ бўлиб, истиқболдаги инновацион ривожланиш кўрсаткичлари ҳудуднинг жорий салоҳиятига асосланади. Тадқиқот жараёнида минтақанинг умумий инновацион ривожланиш салоҳиятини баҳолаш учун ўз ўрнида аҳолига савдо хизматлари ривожига таъсир этиш характерига эга, инновация омили сифатида кўриладиган энг мухим ижтимоий-иқтисодий, техник- технологик хусусиятли предметлар миқдорий тадқиқ этилди. Адабиётлар шарҳи. Асосан кўп сонли чакана савдо фирмалари молиявий маълумотлари асосида товар айланмаси кўрсаткичининг бошқа кўрсаткичлар билан эмпирик боғлиқлиги тадқиқ этилади. (Sukhanova, Shirnaeva, Repina, 2019). Шунингдек, чакана савдо айланмаси энг асосий ижтимоий-иқтисодий кўрсаткич сифатида қаралиб, мамлакатнинг иқтисодий салоҳиятини ҳамда турмуш даражасини акс эттирувчи асосий характердаги омил сифатида баҳоланади. Мамлакатимизда савдо хизматларини ривожлантириш юзасидан иқтисодчи олимлар бир қанча илмий тадқиқотлар олиб боришган. Жумладан, Ғуломов (1992), Рузметовларни (1998) киритиш мумкин. Улар ўз илмий ишларида миллий иқтисодиётни ривожлантириш, ҳудудларнинг иқтисодий салоҳиятини ошириш масалаларига, хизматлар соҳасини, жумладан, савдо хизматларини ривожлантиришга ҳар томонлама ёндашганлар. Иқтисодчи олим Соатов, (2019) Ташқи савдо балансини ўртнатиш муҳим аҳамиятга эга эканлигини таъкидлашади. Ташқи савдо инфляция жиддий ўсишининг олдини олиши билан бирга ички савдода маҳсулот сиғими ва турини ошишига, провардида унинг ҳажмининг ошишига таъсир этади. Савдо хизматалари тармоғининг барқарор ривожланиш шарт-шароитлари ўрганган xорижий олимлар (Vishal Gaur, Marshall, Fisher, Ananth Raman, (2008) аксарият тадқиқотларда товар айланмаси кўрсаткичи марказий белги сифатида қарайди. Тадқиқот методологияси. Мақоланинг мақсади Қашқадарё вилоятида рақамли инфратузилмасини яхшилаш асосида электрон тижорат тизимини ривожлантириш мумкинлигини асослайди. Шунингдек, вилоят аҳолисининг инновацияларни ўзлаштиришга бўлган рағбати жуда юқори бўлиб, бу асосий салоҳият мақомига эгадир. Ушбу мақола мавзусини ёритишда корреляцион-регрессион таҳлил, эконометрик моделлаштириш, прогнозлаш, таҳлил ва бошқа усуллардан фойдаланилган. Қашқадарё вилоятининг аҳолига савдо хизматларини инновацион ривожлантириш салоҳияти минтақада рақамли инфратузилманинг мавжуд ҳолатидан, аҳолининг инновацион ривожланишга бўлган табиий эҳтиёжига боғлиқ параметрлар кўрсаткичидан, рақамли маркетингнинг жорйи этилиш ҳамда электрон тижорат соҳасининг ривожланганлик даражасидан, савдо тизимидаги фаолият юритаётган электорон платформалар сифати ва сонидан ва бошқа инновация элементларининг ҳолатидан келиб чиқиб баҳоланиши мухим деб ҳисоблаймиз. Қашқадарё вилоятининг савдо хизматларини инновацион ривожлантириш салоҳиятини баҳолаш сфераси 1- расмда келтирилган. Қашқадарё вилоятининг савдо хизматларини инновацион ривожлантириш салоҳиятини баҳолаш сфераси учта нимсфера (баҳолаш предмети) дан иборат бўлиб, уларга минтақанинг рақамли инфратузилмаси, аҳолининг инновацион характердаги турмуш тарзи сифати, электрон тижорат тизимининг ҳолати киради. 597 www.sci-p.uz II SON. 2025 Минтақанинг рақамли инфратузилмаси ўз таркибига хизмат фаолияти рақамлаштирилган банкларни, интернет тармоғига уланган корхона ва ташкилотларни, мобиль алоқа тизимига уланган абонент радиостанцияларини, уяли мобиль алоқа таянч станцияларини, почта хизмати кўрсатувчи ташкилотларни, алоқа линияларини, логистик бошқарув тизимига аъзо савдо корхоналарини, логистик транспорт хизмати корхоналарини ва шу кабиларни қамраб олади. Аҳолининг инновацион характердаги турмуш тарзи сифати аҳолининг электрон харид қобилиятини, АКТ саводхонлигини, телефон аппарати ва компьютерлар билан таъминланиш даражасини, аҳолининг электрон тижоратдаги фаоллигини, савдо корхоналарида инновацион хизматларига эҳтиёжларини, савдо хизматларидаги инновацияларга рағбатини ўзида мужассам этади. 1-расм. Савдо корхоналарида хизмат кўрсатиш самарадорлигини оширишнинг инновацион салоҳият ресурсларини гуруҳлаш схемаси Манба: муаллиф томонидан ишлаб чиқилган. Электрон тижорат тизими рақамли маркетинг хизматларини, интернет тармоғидаги миллий электрон тижорат расмий бирлашмаларига аъзо савдо корхоналари фаолиятини, рақамли савдо ва реклама агентликлари фаолиятини, почта хизмати ва электрон платформалар фаолиятини, электрон савдо шартномалар сони ҳамда логистик транспорт хизмати фаолиятини қамраб олади. Мазкур нимсфера таркибий элеменлари бўйича танланган кўрсаткичлар асосида минтақанинг савдо хизматларини инновацион ривожлантириш салоҳиятини баҳолаш учун вақтли қатор моделлардан фойдаланамиз. Қуй