ВЛИЯНИЕ “ЗЕЛЕНОЙ” ЭКОНОМИКИ НА ФОРМИРОВАНИЕ “ЗЕЛЕНЫХ” УНИВЕРСИТЕТОВ В КОНЦЕПЦИИ ГЛОБАЛЬНОГО ОБЩЕСТВА

Аннотация

In this article observe the correlation between the «green» economy development and universities’ transfer to the «green» model of organizing the inner system. It’s supplied with the rate of «green universities» in Russia and around the world according to UIGreenMetric’s data. The article provides with the comparative characteristic of the factors which influence the increase (growth) of university’s prestige after getting the status of being a «green». Keywords: green economy, green university, economic development, rating UIGreenMetric, eco-efficiency. 494-501 494 www.sci-p.uz II SON. 2025 Кириш. ХХ аср ўрталарида постмодерн даврнинг маданий йўлининг келиб чиқишида М. Хайдеггернинг “Метафизикага кириш” китоби нашр этилди, у ерда табиат тафаккур объектидан фойдаланиш объектига мунтазам равишда ўтиши ҳақидаги назарияни ифодалайди (Мартин, 1953). Дарҳақиқат, бугунги кунда экология ҳолати ва экологик табиат муаммолари фалсафий таълимот доирасидан ташқарига чиқади. ХХ асрнинг ўрталаридан ХХI асрнинг бошларига қадар постмодерн рақамлар, шубҳасиз, атроф- муҳитнинг ифлосланиши муаммоларини ўз ичига олган янги техноген турмуш тарзининг асосий муаммоларини шакллантиришга ҳаракат қилишди, аммо бу ғоялар биринчи ўринга чиқарилмади, саноат тизимининг янги усули ва маълумотларнинг янги буюртма манбасига ўтиши ҳақидаги тасаввур устун келди. Аммо постмодернизм ўрнини ижтимоий муносабатларнинг янги фалсафий назарияси – метамодернизм эгаллайди, унинг асосий тезислари голландиялик олимлар Т. Вермеулен ва Р. Ван Ден Акер томонидан 2010 йилда «Метамодернизм ҳақида эслатмалар»да шаклланган ва айнан метамодернизм назарияси экологик муаммоларни биринчи ўринга олиб чиқади (Борунов, 2018). Метамодернизм даврининг келиши, шунингдек, 2018 йилда иқтисод бўйича Нобел мукофоти америкаликлар В. Нордхаус ва П. Ромерга иқлим ўзгариши ва технологик янгиликларни иқтисодий таҳлилга интеграциялаш бўйича ишлари учун берилганлиги билан ҳам тасдиқланади (Тимотеус, 2010). Ушбу мақолада П. Ромер классик ишлаб чиқариш омиллари билан таққослаганда билимларнинг иқтисодий қийматини батафсил ўрганиб чиқди ва В. Нордхаус иқтисодиёт ва иқлим ўртасидаги глобал ўзаро таъсирни тавсифловчи миқдорий моделни бирлаштирди. Адабиётлар шарҳи. Кйрйченко (2021) университетлар илмий-ижтимоий тараққиёт марказлари сифатида жамият тараққиётига ҳамиша катта таъсир кўрсатган. Натижада уларнинг БМТ томонидан белгиланган барча барқарор ривожланиш мақсадларини амалга оширишдаги роли муттасил ортиб бормоқда. Бу, биринчи навбатда, уларнинг экотизимининг кенгайиши ва «яшил кампус» тушунчасини жорий этиш орқали ва университетларда яшил иқтисодиётни ривожлантириш йўлидаги сезиларли ютуқлар билан боғлиқ. Бироқ, бундай ёндашувнинг самарадорлигини таълим ва илмий жараённинг барча иштирокчиларининг, айниқса, соғлом муҳитни таъминлаш контекстида, аҳоли саломатлигининг элементи сифатида қониқиш призмасида таҳлил қилиш мантиқий зарурати мавжудлигини келтиради. Фисси (2021) университетлар фаолияти иқтисодиёт, жамият ва атроф-муҳит салбий таъсирини камайтириш орқали; бошқа томондан, ўқув режалари ва тадқиқот дастурларида барқарор амалиётни қўллаб-қувватлаш орқали. Аниқроғи, «яшил университет» ўз фаолиятининг барча турли йўналишларида (яъни, институционал асос, кампус фаолияти, ўқитиш, тадқиқот, жамоатчилик иштироки, ҳисобдорлик ва ҳисобот) барқарорликни амалга оширади. Фортунатов (2019) таълим жараёнини яхшилаш мактабгача таълимдан бошлаб олий ўқув юртларигача бўлган таълим ташкилотлари етакчи ўринни эгаллайди. Бундай таълимнинг вазифаси мураккаб ва ҳозирги босқичда тобора долзарб бўлиб бормоқда. Инсон ва табиат ўртасидаги муносабатлар тубдан яхшиланса ва одамларнинг ёввойи табиатга кучли таъсири бартараф этилса, сайёрадаги ҳаётнинг тўлиқлигини, шу жумладан инсон ҳаётини сақлаб қолиш мумкин. Фортунатов (2010) экологик муаммоларни ҳал қилишда талабаларнинг экологик маданиятини ривожлантирилса, атрофдаги дунё учун масъулият ҳиссини ривожлантирса ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш масалаларида фаол ҳаёт тарзини 495 www.sci-p.uz II SON. 2025 ривожлантирса яшил иқтисодиётни мамлкат иқтисодиётига кириб келган деб ҳисоблаш мумкин деб ҳисоблайди. Маманазаров (2024) ОТМ лар Ўзбекистоннинг ривожланиш интилишларини илгари суришда ҳал қилувчи рол ўйнайди ва яшил иқтисодиётга муваффақиятли ўтишга кўмаклашиш учун ҳам бирдек зарур. Ўзбекистонда амалга оширилаётган дадил иқтисодий ислоҳотларнинг мантиқий асоси ўтмишдаги асосан давлат томонидан режалаштирилган моделга нисбатан мустаҳкам, мустақил ва динамик хусусий сектор аҳолига хизмат кўрсатиш ва бандлик имкониятларини яратишда самаралироқ бўлади, деган гипотезага асосланади. Хидоятов (2024) яшил иқтисодий назариялар одамлар ва атроф-муҳит ўртасидаги ўзаро боғлиқ бўлган кўплаб ғояларни қамраб олади. Яшил иқтисодчилар барча иқтисодий қарорлар учун асос экотизимга боғлиқ бўлиши кераклигини ва табиий капитал ва экологик хизматлар иқтисодий аҳамиятга эга эканлигини таъкидлайдилар. «Яшил иқтисодиёт» консепсияси саломатлик ва ижтимоий тенгликни яхшилашга, шунинг