НЕОПЛАЧЕННЫЕ ТРУДОВЫЕ РАСЧЕТЫ ЗА ОКАЗАНИЕ БЫТОВЫХ УСЛУГ В СИСТЕМЕ НАЦИОНАЛЬНЫХ СЧЕТОВ

Аннотация

This article discusses unpaid domestic work, methods of their assessment, international recommendations and approaches, the composition of unpaid services of the population, monitoring of unpaid services of the population, the results of calculations made as a result of observation and analysis made on the basis of their comparison with foreign countries. Keywords: unpaid domestic work, goods and services consumed for own needs, auxiliary account, household sector, care. 515 515-525 www.sci-p.uz II SON. 2025 Кириш. Миллий ҳисоблар тизими тамойилларига кўра, уй хўжаликлари томонидан ўз эҳтиёжлари учун истеъмол қиладиган товарлар ва хизматларнинг айрим турлари уй хўжаликлари секторининг ишлаб чиқариш чегарасига киритилади, айримлари эса киритилмайди. Шунга қарамай, дунёнинг айрим давлатларида олиб борилган илмий тадқиқотлар натижасида, кенг қамровли инклюзив фаровонликни баҳолаш учун статистик маълумотлар тўпламини шакллантириш мақсадида уй хўжаликлари ёрдамчи ҳисобига тегишли қиймат кўрсаткичларини қўшиш ёндашувлари мавжуд. Бунда уй хўжалиги аъзосининг нафақат ўз истеъмоли учун, балки уй хўжаликларининг бошқа аъзолари учун ҳам хизмат қилиши билан боғлиқ жараёнлар, аҳолининг айрим қатламларининг бандлигини ҳисобга олиш ва демографик жараёнларнинг оқибатлари ўрганилиши назарда тутилади. Ушбу йўналишда олиб борилган тадқиқотлар, уй хўжаликлари учун ёрдамчи ҳисобларни амалга ошириш, шахсий фойдаланиш учун хизмат кўрсатиш фаолиятини алоҳида фаолият тури сифатида тан олиниши МҲТ ишлаб чиқариш чегараларини кенгайтиради, шунингдек ихтиёрдаги даромад ва жамғариш нормаси каби миллий ҳисобларнинг анъанавий элементларини чуқурроқ тушунишга ёрдам беришини кўрсатади. Уй хўжаликлари ёрдамчи ҳисобида ўз истеъмоли учун ишлаб чиқарилган хизматлар ҳисоби ва уй хўжаликлари сектори ҳисоби маълумотларини умумлаштириш асосида уй хўжаликларининг кенгайтирилган ишлаб чиқариш кўрсаткичларини ҳамда ихтиёрдаги даромадни шакллантириш имконияти юзага келади. Бунда уй хўжаликларининг якуний истеъмолга харажатлари уч қисмга бўлинади: оралиқ истеъмол, асосий воситаларни уларни чиқиб кетишини ҳисобга олган ҳолда сотиб олиш, товарлар ва хизматларнинг якуний истеъмоли. Адабиётлар шарҳи. Иқтисодий фаровонлик батафсил ифодаловчи иқтисодий ўсиш тўғрисидаги ёндашувларда, амалдаги ЯИМ кўрсаткичига қўшимча равишда, уй хўжаликлари томонидан ҳақ тўланмайдиган хизматларни ишлаб чиқаришни ҳисобга олиш таклиф этилади. “Миллий ҳисоблар тизими (МҲТ) 2008” услубиётида аҳолининг пул тўланмайдиган хизматларини ҳисобга олиш бўйича муаммолар мавжудлиги сабабли, униишлаб чиқариш чегарасига киритилмайди. Жакес Чармеснинг (2019) таъкидлашича ўз истеъмоли учун хизматлар ишлаб чиқариш фаолиятини қўшган ҳолда ишлаб чиқариш чегараларини кенгайтириш шартли ҳисобланган аралаш даромад ва узоқ муддат фойдаланиладиган истеъмол товарлари шаклидаги капитал хизматларнинг умумий ҳажмини ифодалайди. “Миллий ҳисоблар тизими 2008” тавсияларига кўра, уй хўжаликларининг якуний истеъмол харажатлари бир томондан, улар ўз истеъмоли учун ишлаб чиқарилган маҳсулотларнинг қўшимча истеъмоли натижасида ошса, иккинчи томондан, улар оралиқ истеъмолга ўз истеъмоли учун хизматлар ишлаб чиқариш жараёнида фойдаланиладиган товарлар ва хизматларни ўтказиши ҳисобига ва узоқ муддатли истеъмол товарларини асосий капиталнинг ялпи жамғарилишига ўтиши ҳисобига камаяди (Система национальных счетов, 2008). Ғойибназаровнинг (2006) фикрича ялпи жамғариш ихтиёрий даромадлар ва якуний истеъмол харажатларидаги ўзгаришларга мос равишда ошади ва асосий капиталнинг ялпи жамғарилишига мос бўлади. Соф кредитлаш ёки соф қарздорлик кўрсаткичлари ўзгармайди. 516 www.sci-p.uz II SON. 2025 Вақт ресурси чекланганлиги сабабли уй хўжалиги аъзолари уй хўжалигида нобозор ишлаб чиқаришни амалга ошириш ёки пулли хизматлар кўрсатиш ҳисобига пул топиб, зарурий маҳсулотларни сотиб олиш юзасидан қарор қабул қилиши талаб этилади. Уй хизматлари кўрсатиш бўйича ҳақ тўланмайдиган меҳнат фаолияти уй- жойларни йиғиштириш, сақлаш, оёқ кийимни тозалаш ва ювиш, харид қилиш, уй хўжалигини юритиш, бошқа уй хўжаликларига ёрдам кўрсатиш кабиларни ўз ичига олади (Ғойибназаров, 2006). Уй хизматларини кўрсатиш бўйича ҳақ тўланмайдиган меҳнат фаолияти қуйидаги кўринишларда номоён бўлади (Европейская экономическая комиссия, 2017). Ғамхўрлик қилиш Уй ишлари Кўнгиллиларнинг меҳнат фаолияти 1-расм. Уй хизматларини кўрсатиш бўйича ҳақ тўланмайдиган меҳнат фаолияти Бунда ўз истеъмоли учун хизматларни ишлаб чиқариш уй хўжалигида яшовчи уй хўжалиги аъзолари томонидан ишлаб чиқарилган ва истеъмол қилинган нобозор муносабатларга асосланган фаолиятни ўз ичига олади. Ўз истеъмоли учун хизматлар ишлаб чиқаришни ҳисобга олиш БМТ ЕИКнинг “Уй хизматларини кўрсатишда ҳақ тўланмайдиган меҳнат фаолиятини баҳолаш бўйича қўлланмаси”сида (2017) батафсил берилган. Кузатилмайдиган иқтисодиётни баҳолаш бўйича олиб борган тадқиқотларимизда уй хўжаликларининг ҳақ тўланмайдиган фаолияти тўғрисидаги кўрсаткичлар ҳамда МҲТнинг бошқа соҳалари ўртасидаги ўзаро боғлиқлик, хизматл