ПУТИ РАСШИРЕНИЯ ИНФОРМАЦИОННОГО ОБЪЕМА УЧЕТА КАПИТАЛЬНЫХ ВЛОЖЕНИЙ В ХОЗЯЙСТВУЮЩИЕ СУБЪЕКТЫ

Аннотация

The article describes the current state of capital investments in enterprises, practical problems of their accounting, issues of improving capital investment accounting based on international experiences in the context of the formation of a digital economy. Keywords: capital investment, capital investment accounting, fixed assets, capital construction, modernization, reconstruction, digital technology. Кириш. Ўзбекистон Республикаси Статистика Қўмитаси томонидан тақдим этилган маълумотларга кўрса, мамлакатимизда 2023 йилда асосий капиталга йўналтирилган жами инвестициялар ҳажми 2022 йилга нисбатан 122,1 фоизга ошиб, 352 064,1 млрд. сўмни ташкил этди. Бунда, хорижий инвестициялар ва кредитларнинг улуши қарийб ярмини, яъни 47,4 %ни, корхоналарнинг ўз маблағлари ҳисобидан киритилган инвестицияларнинг улуши эса, 24,1 %ни ташкил этган1. Ушбу рақамлардан шундай хулосага келиш мумкинки, мамлакатимизда капитал инвестициялар ҳажми тобора ошиб бормоқда. Бундай инвестициялар хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятида муҳим аҳамият касб этиб, уларнинг ҳисобини юритиш ҳам ўзига хос хусусиятларга эгадир. Бу эса, рақамли иқтисодиёт шароитида бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботи олдида турган муҳим вазифалардан бири бўлиб ҳисобланади. Зотан, бугунги кунда, турли тармоқларда фаолият юритиб келаётган ҳар бир хўжалик юритувчи субъект томонидан амалга оширилаётган капитал инвестицияларга оид ахборотларни ички ва ташқи ахборот фойдаланувчиларга ошкора этиш, улар тўғрисида реал кўрсаткичларни ўз вақтида етказиб бериш каби долзарб вазифалар ушбу йўналишда чуқур тадқиқот ишлари олиб боришни тақозо этди. Адабиётлар шарҳи. Олиб борилган тадқиқотлар давомида хорижий ва маҳаллий олимларнинг илмий асарлари ҳамда турли ахборот манбаларида келтирилган капитал инвестицияларга доир таъриф ва тавсифлар тадқиқ этилди. Хоссатан, Титовнинг (1997) тадқиқот ишида қуйидагича таъриф келтирилган “капитал қўйилмалар – бу капитал қурилиш тизимида ижтимоий ишлаб чиқаришнинг ривожланиш суръати ва характерига бевосита таъсир кўрсатадиган асосий фондларга айлантириладиган таннарх ва моддий омилларнинг мураккаб иқтисодий категорияси”. Қурилиш ташкилотлари субъект сифатида олинган ушбу таъриф капитал инвестицияларнинг ижтимоий аҳамиятини ўзида мужассам этиб, таърифда капитал инвестициялар бўйича амалга оширилган барча харажатлар асосий воситаларнинг пайдо бўлишига олиб келиши назарда тутилган. Забродин (2000) “Капитал қўйилма тушунчаси харажатлар кўлами ҳақида гапиради, уларнинг асосий манбаи корхонанинг ўз маблағлари – соф фойда (жамғарма фонди) ва амортизация. Хўжалик юритувчи субъектлар кўпинча ўз маблағлари ва қарз маблағларининг етишмаслигини бошдан кечираётган замонавий шароитда капитал қўйилмалар харажатларини ҳисобга олиш ва назорат қилишга эътиборни кучайтириши керак”. Корхоналарда капитал қўйилмалар ҳисоби ва аудитини ташкил этиш 1 Ўзбекистон Республикаси Давлат Статистика Қўмитаси расмий веб-сайти. https://www.stat.uz/uz/rasmiy- statistika/industry-2. 445 www.sci-p.uz II SON. 2025 масалаларига бағишланган илмий тадқиқот ишида келтирилган ушбу тавсиф капитал қўйилмаларнинг корхонанинг фойдаси эвазига қилинадиган харажатлари натижасида жорий этилиши ифодаланади. Мамлакатимиз олимларидан Ахмедованинг (2022) фикрича, “Замонавий рақамли иқтисодиёт ва инновацион иқтисодиёт шароитида республика иқтисодий ривожланишини таъминлайдиган инвестицияларни кўпайтиришнинг янги ёндашувлари ва усулларини излаш энг долзарб муаммолардан биридир”. Ушбу тавсиф бугунги иқтисодиёт шароитида капитал инвестицияларнинг аҳамиятини очиб бериб, ушбу йўналишда илмий тадқиқот ишларини олиб боришнинг муҳим эканлигини исботлайди. Очилов (2021) эса, “Капитал инвестициялар – бу келгусида иқтисодий-ижтимоий наф келтирадиган, хусусий активларни миқдор ва сифат жиҳатдан оширишга қаратилган мақсадли қўйилмалар”, деб ҳисоблайди. “Капитал қўйилмалар – бир йил ёки ундан кўпроқ давом этадиган инвестициялар ҳисобланиб, компаниянинг даромадлилигини ва унинг акциядорлари учун қиймат барпо этишда асосий рол ўйнайди” (Capital Investments., n.d.). “Капитал қўйилмалар – бу бизнес мақсадларига эришиш ёки бизнес учун узоқ муддатли активларни сотиб олиш учун ишлатиладиган пул миқдори” (debitoor.com., n.d.). “Корхона ўзини модернизация қилишга инвестиция қилаётган маблағлар капитализация харажатлари ёки капитал қўйилмалар деб аталади” (Buxgalter.uz., 2021). “Капитал қўйилмалар деганда, компанияга ўз бизнес мақсадларини амалга ошириш учун қўйилган маблағлар тушунилади. Ушбу инвестициялар одатда молиявий активлар кўринишида амалга оширилади, аммо улар компания ёки лойиҳани ривожлантириш учун вақт ва куч сарфлашни ҳам ўз ичига олиши мумкин” (Tamplin, 2023). Тадқиқот методологияси. Капитал инвестицияларнинг иқтисодий категория сифатидаги илмий қарашлар тадқиқи ҳамда бухгалтерия ҳисоби объекти тавсифи, хусусан яшил иқтисодиётни шакллантириш шароитида корхоналарда бухгалтерия ҳисобини ташкил этиш ва юритиш бўйича олиб борилган тадқиқот ишида илмий абстракциялаш, иқтисодий таҳлил, монографик кузатув, қиёслаш, индукц