РАЗВИТИЕ ЭЛЕКТРОННОЙ КОММЕРЦИИ – ВАЖНЫЙ ФАКТОР КАЧЕСТВЕННОГО ФОРМИРОВАНИЯ ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКИ

Аннотация

E-commerce has changed the course of national economic growth and greatly raised people’s living conditions. These developments have especially raised social efficiency. Macroeconomic and microeconomic settings have been greatly impacted by e-commerce as access to large information systems, the volume of data grows, and data processing advances help to shape both of these environments. This guarantees timely access to information, eliminates uncertainty in economic operations, lowers the cost of data collecting, increases the efficiency of economic processes, and finally helps the market resource allocation mechanism to be better. Though it will not totally reverse this trend, the results of the study show that digitalization would progressively change Uzbekistanʼs economy by boosting efficiency and reducing the declining trend of possible development as the economy achieves maturity. Maximizing the advantages of digitization while limiting problems including labor market disruptions, privacy violations, the emergence of monopolies, and financial dangers depends on the government acting in a vital role. Keywords: e-commerce, digital economy, internet revolution, GDP. Кириш. Сўнгги йилларда глобал иқтисодиётда хўжалик субъектлари, тармоқлар ва минтақаларнинг ахборот ва технологик ривожланишидаги асосий йўналишларда сезиларли ўзгаришлар кузатилмоқда. Бу жараён рақамли иқтисодиётнинг шаклланиши билан боғлиқлигини кўрсатади. Рақамли иқтисодиёт (РИ) замонавий ҳодиса сифатида сиёсатчилар ва иқтисодчиларнинг диққат марказида бўлиб, у дунё миқёсида кенг эътироф этилмоқда. Кўплаб мамлакатлар ҳукумати ўз ривожланиш стратегияларида рақамли иқтисодиётни устувор йўналиш сифатида белгилаб, тегишли ташаббусларни йўлга қўймоқда. Масалан, Жанубий Корея, АҚШ, Буюк Британия, Цингапур, Хитой каби ривожланган ва тез ривожланаётган мамлакатлар рақамли имкониятлардан фойдаланиб янги ютуқларга эришишга қаратилган миллий стратегияларни амалга ошираётгани бунга яққол мисолдир (Kollmann, & other, 2016). «Рақамли иқтисодиёт» атамаси назарияда ҳам, амалиётда ҳам кенг қўлланилиб келинмоқда лекин унинг таърифи бўйича ягона фикр мавжуд эмас. Стан Капланнинг рискларни таҳлил қилиш методикаларида келтирилган машҳур иборага кўра, дунёда 50% муаммолар бир хил сўзлар турли тушунчаларни ифодалаш учун ишлатилганда юзага келади ва яна 50% муаммолар бир хил тушунчалар турли сўзлар билан ифодаланганда пайдо бўлади (Retail.ru, 2019). Рақамли иқтисодиётнинг шаклланиши бугунги куннинг долзарб масалаларидан бири бўлиб, у ижтимоий тармоқлар орқали ижтимоий алоқалар ҳажмининг ортиши ва рақамли платформаларнинг самарадорлиги билан чамбарчас боғлиқ. Рақамли платформалар алмашинув жараёнларининг тезлиги ва хилма-хиллигини сезиларли даражада ошириб, дискретлик, дастурлаш ва алгоритмик технологияларга асосланган ёндашувларни қўллайди. Бу эса ўз навбатида, оммавий ишлаб чиқариш самарадорлигини ошириш билан бирга иқтисодиёт ва жамиятни ривожлантириш учун янги ва кенгроқ имкониятлар яратади. Жаҳон Иқтисодий Форуми экспертларининг фикрига кўра, рақамли трансформацияларнинг глобал иқтисодий қиймати 100 триллион АҚШ долларидан ортиқни ташкил этади (Hausman, 1996). Кўплаб мамлакатлар рақамли ривожланишни стратегик устуворлик сифатида белгилаб, иқтисодиёт ва жамиятни рақамлаштириш 359 www.sci-p.uz II SON. 2025 бўйича кенг қамровли чора-тадбирларни амалга оширмоқда. Бу жараён нафақат иқтисодий ўсишни тезлаштиради, балки ижтимоий ҳаёт сифатини ҳам яхшилашга хизмат қилади. Ўзбекистон Республикасида ҳам рақамли иқтисодиёт йўналишида бир қатор қарор ва Фармонлар ишлаб чиқилган бўлиб, буларнинг ичида «Рақамли Ўзбекистон — 2030» стратегиясини тасдиқлаш ва уни самарали амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони алоҳида аҳамият касб этади (Lex.uz., 2020). «Рақамли Ўзбекистон — 2030» стратегиясини тасдиқлаш ва унинг самарали амалга оширилиши бўйича мазкур Фармон Ўзбекистон Республикасининг рақамли иқтисодиёт ва технологиялар соҳасида узоқ муддатли мақсадларни белгилайди. Ушбу стратегия рақамли трансформацияни кучайтириш, технологик тараққиёт ва инновацияларни ривожлантиришга қаратилган комплекс дастур бўлиб ҳисобланади ва у рақамли ривожланиш стратегиясини амалга оширишда аниқ мақсадлар, чора-тадбирлар ва назорат механизмлари орқали мамлакатнинг рақамли иқтисодиётини ривожлантиришни таъминлайди. «Рақамли иқтисодиёт» атамаси ҳозирги замоннинг жадаллик билан ривожланаётган соҳаларидан бири бўлиб, у ахборот-коммуникация технологияларининг кенг қамровли қўлланилиши, рақамли технологияларнинг барча тармоқларга кириб бориши ва катта маълумотларни таҳлил қилиш билан боғлиқ жараёнларни ўз ичига олади. Бу жараёнлар шу қадар тез ривожланмоқдаки, мавжуд таърифлар ушбу ўзгаришларга мос келмай қолиши ҳолатлари ҳам учрамоқда. Шу сабабли, рақамлаштириш тушунчасини аниқ белгилаш, унинг ҳозирги ҳолатини ўрганиш ва келажакдаги ривожланиш истиқболларини баҳолаш долзарб вазифа ҳисобланади. Бу эса ушбу атаманинг тегишли назарий асосларини талаб қилади. У