РОЛЬ И СТРАТЕГИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ ИНОСТРАННЫХ ИНВЕСТИЦИЙ В ЭКОНОМИКЕ УЗБЕКИСТАНА

Аннотация

This article analyzes the impact of foreign investment on Uzbekistan’s economy. It explores the growth of investment activity, the share of investments in the formation of fixed capital, as well as their regional and sectoral distribution. Based on the research findings, institutional and strategic recommendations are developed to improve the effectiveness of foreign capital in the national economy. Keywords: foreign investment, foreign direct investment, economic growth, fixed capital, investment climate. 370 370-374 www.sci-p.uz II SON. 2025 Кириш. Хорижий инвестициялар, хусусан, тўғридан-тоғри хорижий инвестициялар, бугунги глобаллашув шароитида ривожланаётган мамлакатлар учун иқтисодий ўсиш, технологик модернизация ва рақобатбардошликни оширишда ҳал қилувчи омиллардан бири сифатида эътироф этилмоқда. Хорижий капитал нафақат қўшимча молиявий ресурслар оқимини таъминлайди, балки илғор бошқарув тажрибаси, юқори технологиялар ва халқаро бизнес алоқаларининг миллий иқтисодиётга интеграциялашувига хизмат қилади. Ривожланган давлатлар тажрибаси шуни кўрсатадики, хорижий инвестицияларни самарали жалб этиш нафақат ишлаб чиқариш салоҳиятини оширади, балки меҳнат унумдорлиги, экспорт ҳажми ва бандлик даражасининг ортишига ҳам бевосита таъсир кўрсатади. Ўзбекистон мустақилликка эришганидан буён очиқ иқтисодий сиёсатга босқичма- босқич ўтиб, чет эллик инвесторлар учун қулай шароитлар яратишга интилмоқда. Айниқса, 2017-йилдан кейинги иқтисодий ислоҳотлар тўлқинида тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар учун норматив-ҳуқуқий база такомиллаштирилди, эркин иқтисодий зоналар сони оширилди, солиқ ва божхона имтиёзлари кенгайтирилди, инвесторлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича институционал механизмлар яратилди. Ушбу чора-тадбирлар Ўзбекистоннинг халқаро инвестицион рейтинглар ва жозибадорлик индексларидаги ўрнини яхшилаб, глобал инвесторларда ижобий сигнал сифатида қабул қилинди. Шу билан бирга, хорижий инвестициялар оқимининг ўсиш суръатлари мамлакат иқтисодиётида туб таркибий ўзгаришлар юз бераётганидан далолат беради. Тўғридан- тоғри хорижий инвестициялар жалб этилган соҳаларда ишлаб чиқариш модернизацияланмоқда, янги иш ўринлари яратилмоқда, инфратузилма ривожланмоқда, ва энг асосийси — экспорт имкониятлари кенгайиб, Ўзбекистон глобал қиймат занжирларига босқичма-босқич қўшилмоқда. Бироқ, бу жараённинг муваффақиятли кечиши кўплаб ички ва ташқи омилларга боғлиқ: инвесторлар ишончи, институционал барқарорлик, ҳудудлар кесимидаги тенг ривожланиш, суд-ҳуқуқ тизими мустаҳкамлиги ва макроиқтисодий мувозанат - уларнинг барчаси хорижий капиталнинг миқдори ва сифати устида ҳал қилувчи таъсир кўрсатади. Адабиётлар шарҳи. Хорижий инвестицияларнинг иқтисодий ўсишга таъсири халқаро иқтисодий адабиётларда доимий диққат марказида бўлиб келмоқда. Классик ёндашувларда тўғридан-тоғри хорижий инвестициялар орқали молиявий ресурслар оқимининг таъминланиши таъкидланса, замонавий тадқиқотлар уларнинг технологик трансфер, билим оқими, бошқарув тажрибаси ва халқаро бозорларга интеграцияга таъсирини чуқур таҳлил қилмоқда. Боренштейн, Грегорио ва (1998) ўз тадқиқотларида тўғридан-тоғри хорижий инвестицияларнинг иқтисодий ўсишга таъсири бевосита эмаслиги, балки технологик трансфер орқали меҳнат унумдорлигини ошириш воситасида амалга ошишини кўрсатганлар. Уларнинг фикрича, бу таъсир фақат инсон капитали даражаси етарли бўлган давлатларда юқори самара беради. Алфаро (2003) эса тўғридан-тоғри хорижий инвестицияларнинг иқтисодиётга таъсири мамлакатнинг молиявий сектори ривожланганлик даражасига боғлиқ эканини асослаб беради. У молиявий инфратузилмаси етарли бўлмаган давлатларда инвестицияларнинг иқтисодий ўсишга таъсири паст бўлишини эмпирик асосда исботлайди. Даннинг (1993) томонидан илгари сурилган “Эклектик парадигма” назарияси (OLI модели) хорижий инвесторлар қарорларига таъсир қилувчи омилларни аниқлашда кенг қўлланилади. Ушбу ёндашувга кўра, инвесторлар ўз инвестицияларини 371 www.sci-p.uz II SON. 2025 жойлаштиришда уч асосий омилга - мулкдорлик афзалликлари (Ownership), жойлашув афзалликлари (Location) ва ичкилаштириш афзалликлари (Internalization) асосан қарор қабул қиладилар. Велде ва Моррисси (2005) ўз тадқиқотларида тўғридан-тоғри хорижий инвестициялар ривожланаётган мамлакатларда иқтисодий барқарорликка ижобий таъсир кўрсатиши, айниқса, ишлаб чиқариш, экспорт ва бандлик даражасини ошириш орқали иқтисодий фаолликни рағбатлантириши мумкинлигини таъкидлайдилар. Шу билан бирга, улар инвестицияларнинг сифати, маҳаллий ишлаб чиқариш билан интеграция даражаси ва технологик самарадорлик муҳим эканини қайд этадилар. Бундан ташқари, Жаҳон банки ва UNCTADнинг йиллик инвестиция ҳисоботларида Ўзбекистондаги иқтисодий ислоҳотларнинг хорижий инвесторлар томонидан қандай қабул қилинаётгани, мамлакатнинг инвестициявий рейтинглардаги ўрни ва соҳа кесимидаги тўғридан-тоғри хорижий инвестициялар таркибий таҳлиллари келтирилган бўлиб, улар илмий таҳлиллар учун муҳим манба ҳисобланади. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Хорижий инвестицияларнинг мамлакат иқтисодиё