ВЛИЯНИЕ ИНОСТРАННЫХ ИНВЕСТИЦИЙ НА УСТОЙЧИВЫЙ ЭКОНОМИЧЕСКИЙ РОСТ В УЗБЕКИСТАНЕ

Аннотация

This article examines the strategic role of foreign investment in promoting sustainable and inclusive economic development in Uzbekistan. Particular emphasis is placed on the impact of foreign direct investment on production, technological modernization, export capacity, and the labor market. The study also presents institutional recommendations for improving the effectiveness of foreign capital utilization, drawing on international experience and national reform strategies. Keywords: foreign investment, economic growth, sustainable development, investment climate. 292 292-297 www.sci-p.uz II SON. 2025 Кириш. Глобаллашув ва рақобат кучайиб бораётган шароитда хорижий инвестициялар миллий иқтисодиётларнинг барқарор ривожланишида ҳал қилувчи стратегик омиллардан бирига айланмоқда. Хусусан, тўғридан-тоғри хорижий инвестициялар нафақат капитал оқимини таъминлайди, балки замонавий технологияларнинг кириб келиши, юқори малакали меҳнат унумдорлиги, бошқарув тажрибаси ва халқаро бозорлар билан интеграциялашув имкониятларини ҳам тақдим этади. Давлатлар ўз иқтисодий сиёсатларини хорижий сармояларни жалб этиш ва уларнинг самарадорлигини оширишга йўналтириш орқали ташқи молиявий ресурсларни иқтисодий ўсишни рағбатлантирувчи асосий омилга айлантирмоқдалар. Ўзбекистонда сўнгги йилларда иқтисодиётни либераллаштириш, инвестицион муҳитни яхшилаш ва очиқлик тамойилларини қарор топтириш борасида кенг қамровли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Президент ташаббуси билан қабул қилинган “Стратегия–2030”, шунингдек, давлат-хусусий шерикликни ривожлантириш, солиқ- ташқи савдо режимларини оптималлаштириш, инвестициявий маъмуриятни соддалаштириш бўйича ҳуқуқий базанинг такомиллаштирилиши хорижий сармоялар оқимини кенгайтиришга хизмат қилмоқда. Ўзбекистонда 2023 йил якунларига кўра тўғридан-тоғри хорижий инвестициялар ҳажми 10 миллиард АҚШ долларидан ошган бўлиб, бу мамлакат иқтисодиётига бўлган халқаро ишончнинг ортиб бораётганини кўрсатади. Барқарор иқтисодий ривожланиш - бу нафақат иқтисодий ўсиш суръатларининг юқори бўлиши, балки уларнинг узлуксизлиги, ҳудудий мувозанатлилиги ва экологик ҳамда ижтимоий барқарорлик билан биргаликда таъминланишидир. Хорижий инвестициялар мазкур мезонларнинг барчасига бевосита таъсир этувчи омили сифатида намоён бўлади. Тўғридан-тоғри хорижий инвестициялар орқали жорий этилган илғор ишлаб чиқариш технологиялари, энергия самарадор ечимлари ва рақамли трансформация воситалари Ўзбекистон иқтисодиётида қўшилган қиймат даражасини ошириш, экспортбоп маҳсулотлар ишлаб чиқариш ва янги иш ўринлари яратишга хизмат қилмоқда. Адабиётлар шарҳи. Неоклассик макроиқтисодий назарияда хорижий инвестициялар мамлакат иқтисодиётида капитал тақчиллигини бартараф этиш, ишлаб чиқариш функциясини кенгайтириш ва умумий самарадорликни оширишнинг асосий омили сифатида қаралади. Solow (1956) томонидан ишлаб чиқилган ўсиш моделига кўра, инвестициялар орқали иқтисодиётда капитал захиралари кўпайиб, меҳнат унумдорлиги ва ялпи ички маҳсулот ўсишига туртки беради. Бу моделида хорижий инвестициялар ташқи омил сифатида кириб келиб, ишлаб чиқариш функцияси орқали иқтисодий ўсишга таъсир кўрсатади. Borensztein, De Gregorio ва Lee (1998) томонидан ўтказилган тадқиқотда тўғридан- тоғри хорижий инвестициялар фақат капитал манбаи сифатида эмас, балки технологик трансфер воситаси сифатида ҳам қаралиши зарурлиги таъкидланган. Улар тадқиқотлари орқали хорижий инвестициялар меҳнат унумдорлигини ошириши, лекин бу таъсир инсон капитали ривожланган давлатларда сезиларли бўлишини исботлаганлар. Dunning (1980, 1993) томонидан илгари сурилган “Эклектик парадигма” ёки “OLI- модел” хорижий сармоядорларнинг инвестициявий қарорларини тушунтиришда кенг қўлланилади. Ушбу модель инвестиция қарорини қабул қилишда уч омилни ажратади: Мулкдорлик афзалликлари: компаниянинг технологик устунлиги, интеллектуал мулк, ишлаб чиқариш ноу-хау ва бренд қиймати. 293 www.sci-p.uz II SON. 2025 Жойлашув афзалликлари: сармоя киритиладиган мамлакатда меҳнат ресурслари, табиий бойликлар, бозорлар, солиқ имтиёзлари ёки сиёсий барқарорлик мавжудлиги. Ичкилаштириш афзалликлари: ташқи бозорда эмас, балки тўғридан-тўғри филиал ёки қўшма корхона орқали фаолият юритиш самаралироқ эканлигини англатади. Бу модель хорижий сармоя киришига туртки берадиган омилларни ҳар томонлама изоҳлаш имконини беради. Масалан, Ўзбекистон шароитида ер ресурсларининг бойлиги, фоиз ва солиқ имтиёзлари, меҳнат бозоридаги харажатлар устунлиги “Жойлашув” омилини кучайтиради. Сўнгги йилларда хорижий инвестицияларнинг самарадорлиги ва барқарор ривожланишга таъсирини баҳолашда институционал иқтисодиёт назарияси тобора кўпроқ аҳамият касб этмоқда. North (1990) ва Rodrik (2004) каби олимлар томонидан ривожланган институционал муҳит (яъни, ҳуқуқий барқарорлик, контрактларни ҳимоя қилиш, суд тизимининг самарадорлиги) хорижий сармоядорларнинг фаоллигини кескин ошириши таъкидланган. Rodrik (2004) таъкидлаганидек, ҳукуматнинг сифатли бошқаруви, самарали давлат сиёсати ва шаффофлик даражаси хорижий инвестициялар оқимини бел