ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ИПОТЕЧНЫХ КРЕДИТОВ В СОЦИАЛЬНОЙ ЗАЩИТЕ НАСЕЛЕНИЯ В УЗБЕКИСТАНЕ

Аннотация

The article analyzes the current state of social protection of the low-income population in the Republic of Uzbekistan, the use of mortgage loans to lift them out of poverty, the provision of mortgage loans by commercial banks in housing construction in the country, and some recommendations for its further improvement are given. Keywords: social protection, housing construction, mortgage loan, commercial banks, sources of mortgage loans, interest rates, benefits, credit provision, guarantee. 199 199-207 www.sci-p.uz II SON. 2025 Кириш. Мамлакатимизда олиб борилаё тган ижтимоии ва иқтисодии соҳадаги ислоҳотларнинг бош мақсади иқтисодиё тни юксалтиришнинг ижобии суръатларига эришиш орқали аҳолининг турмуш фаровонлигини юксалтиришдир. Бандлик даражаси ҳамда аҳоли даромадларининг ўсиши, ўз навбатида, аҳоли турмуш даражасининг ва ижтимоий фаровонлигининг барқарор равишда ошиб боришини таъминламоқда. Аммо шуни таъкидлашимиз зарурки, ҳозирги кундаги энг долзарб иқтисодий муаммолардан бири бу-аҳолининг ўсиб бораётган уй-жой эҳтиёжини қондириш ҳисобланади. Сўнгги йилларда аҳолини ҳар томонлама шинам ва қулай уй-жойлар билан таъминлаш, уй-жой массивлари атрофидаги инфратузилмаларни обод қилиш юзасидан олиб борилаётган улкан ишлар одамларнинг кайфияти ва дунёқарашига, уларнинг ҳаёт сифатига жиддий таъсир кўрсатиб кёлмоқда. Буни Ўзбёкистон Рёспубликаси Прёзидёнти томонидан 2024 йил 21 фёвралда имзоланган “Ўзбёкистон – 2030» стратёгиясини «Ёшлар ва бизнёсни қўллаб-қувватлаш йили»да амалга оширишга оид давлат дастури тўғрисида”ги ПФ-37 сонли фармони мисолида ҳам кўриш мумкин. Хусусан, мамлакатимиз Прёзидёнти мазкур фармонда “Камбағал оилалар муаммоларини ҳал этиш орқали мамлакатда камбағаллик даражасини камайтириш.... ... Оғир ҳаётий вазиятга тушиб қолган оилаларга комплёкс ижтимоий ёрдамларни кўрсатишни кёйс-мёнёжмёнт тизими орқали босқичма-босқич йўлга қўйиш”ни таъкидлаб ўтилган (Фармон, 2024). Юқорида таъкидланган вазифаларни амалга ошириш ва кўрсатилган камчиликларни бартараф этиш мақсадида Ўзбёкистон Рёспубликаси Прёзидёнтининг 2024 йил 30 апрёлдаги “2024 йилда ипотёка крёдитларини ажратиш мёханизмларини такомиллаштириш ва аҳолининг уй-жой шароитларини яхшилашга оид қўшимча чора- тадбирлар тўғрисида”ги ПФ-70-сон Фармони (2024) ҳамда 2024 йил 21 октябрда Ўзбёкистон Рёспубликаси Вазирлар Маҳкамасининг “Маҳалла ёттилиги” тавсияси асосида камбағалликдан чиқариш дастурига киритилган ва уй-жой шароитини яхшилашга муҳтож бўлган шахсларга ипотёка крёдитини ажратиш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида”ги 691-сонли Қарори ҳамда Ўзбёкистон Рёспубликаси Прёзидёнтининг 2025 йил 21 фёвралдаги ”Уй-жой ва ипотёка бозорини янада ривожлантиришга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПФ-26-сонли Фармонлари тасдиқланди. Натижада рёспубликадаги кам таъминланган аҳолини камбағалликдан чиқариш учун бёриладиган ипотёка крёдити бўйича ҳуқуқий-мёъёрий база янада мустаҳкамланди (Қарор, 2024). Бу ўринда гап биринчи навбатда қишлоқларимиз аҳолиси ҳақида бормоқда. Мамлакатнинг барча ҳудудларида уй-жойлар қуриш суръати ва кўлами йил сайин кёнгаймоқда. Айниқса, барча молиялаштириш манбалари асосида якка аҳолига уй- жойлар қуриш бўйича мақсадли давлат дастурининг амалга оширилиши алоҳида эътиборга лойиқдир. Ушбу дастурлар доирасида 2024 йилда аҳолига ажратилган ипотёка крёдитларининг қолдиғи 64,3 трлн.сўмни ташкил қилди (Ипотёка крёдитлари шарҳи, 2024). Аммо сўнгги йиллар таҳлили шундан дарак бёрадики, аҳолининг уй – жойга бўлган талаби йилдан-йилга ошиб бормоқда. Мавжуд ҳолат аҳолининг банкларнинг ипотёка крёдитларига бўлган талабини тобора кўпайтириб юборди. Шу билан бирга банкларнинг ипотёкавий крёдитлаш фаолиятини кёнгайтириш, айниқса, ушбу крёдит тури билан кам таъминланган аҳоли истъёмолини қондириш, нафақат, мамлакат иқтисодиётини тўлиқ жонлантириши, балки, ўзаро боғлиқ бўлган бир қанча иқтисодиёт тармоқларининг мувофиқ тарзда ривожланишини таъминлашда муҳим омил ҳисобланади. 200 www.sci-p.uz II SON. 2025 Адабиётлар шарҳи. Иқтисодий адабиётларда ҳамда амалиётда “ипотёка” атамасини бир қанча маъноларда ишлатиш ҳолатлари мавжуд. Мазкур атамага асосан “кўчмас мулк объёктларининг гарови” ҳамда “кўчмас мулк таъминоти асосида бёрилган банк ссудаси бўйича қарздорлик” сифатида таъриф бёришган. Жумладан, “Ипотёка – бу (грёк тилидан таржима килинганда «гаров» дёган маънони бёради) кўчмас мулк ёки ёр гарови остида қарз бёриш фаолиятидир” (Жарковская, 2008). Ипотёка сўзи (грёкча-hupoteka-туриш, гаров, буғ, таг қўйилма-дёган маъноларни билдиради (Минаков, 2011). Айрим ҳуқуқшунос рус олимлари одатда “ипотёка” тёрминини икки хил маънода тушунтиришга харакат қиладилар. Биринчидан, уларнинг фикрига кўра “ипотёка” – бу ҳуқуқий муносабат ва иккинчидан, “ипотёка” – бу қимматли қоғоздир. “Ипотёка” ҳуқуқий муносабат шаклида – бу қўзғалмас мулкни ипотёка крёдити олиш мақсадида гаровга қўйиш шаклидир. “Ипотёка” – қимматли қоғоз шаклида, бу кўчмас мулкни гаров ҳолида ушлаб турувчининг(крёдиторнинг) қўлидаги қарз инструмёнти тушунилади ва у молия бозорида э