ПРОБЛЕМЫ ОРГАНИЗАЦИИ ТАМОЖЕННОГО УПРАВЛЕНИЯ ПРИ ВНЕДРЕНИИ ЦИФРОВЫХ ТАМОЖЕННЫХ УСЛУГ

Аннотация

The article examines the problems of organizing customs management when implementing digital customs services. The main goals of digitalization of customs authorities are set out in the adopted regulatory documents on optimizing business processes, increasing the collection of customs payments, combating the shadow economy and minimizing risks. The factors influencing the digitalization of customs activities and the level of digitalization are considered. Scientific and practical proposals and recommendations for eliminating problems in the organization of customs management when organizing the provision of digital customs services are also developed. Keywords: digital customs, customs management, customs system, innovation management, quality management, customs administration. Кириш. Бугунги кунда, рақамлаштириш орқали давлат бошқарув органлари фаолиятининг самарадорлиги ортишига эришилмоқда. Шу қаторда, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 05.10.2020 йилдаги “Рақамли Ўзбекистон – 2030” стратегиясини тасдиқлаш ва уни самарали амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-6079- сон Фармони (2020) билан белгиланган вазифалар асосида “Рақамли божхона” концепцияси амалга оширилиб, божхона тартиботларини рақамлаштириш орқали тадбиркорлик субъектлари учун қулай бўлган расмийлаштирув жараёнлари жорий этилмоқда. Божхона органлари фаолиятини рақамлаштиришдан кўзланган асосий мақсадлар сифатида бизнес жараёнларини оптималлаштириш, божхона тўловлари ундирувчанлигини ошириш, яширин иқтисодиётга қарши курашиш ва хавфларни минималлаштириш белгиланган. Шунингдек, яширин иқтисодиётга қарши курашиш йўналишида божхона тартиботларини соддалаштириш назарда тутилган бўлиб, шаффофликни таъминлашда BIG DATA, сунъий интеллект ва блокчейнлардан кенг қўлланилмоқда. Хусусан, “ЭБР”, “Е-транзит”, “Хавфларни бошқариш” ААТ каби дастурий таъминотларда инсон омилини камайтириш мақсадида сунъий интеллектдан (Божхона қўмитасининг иш режаси, 2024), “Е-архив” ААТ (Customs.uz., 2025) каби ахборот тизимларида блокчейнлардан кенг қўлланилиши божхона тартиботларини соддалаштириб, тадбиркорлар томонидан божхона органлари билан интернет тармоғи орқали ўзаро онлайн алоқа қилиш имконини яратди. Бундан ташқари, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 27.04.2022 йилдаги “Божхона маъмуриятчилигини янада такомиллаштиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПФ-122-сон Фармони (2022) билан товарларни божхона расмийлаштирувидан ўтказиш жараёнларига тегишли ўзгартиришлар киритиш орқали республикада 14 та “Масофавий электрон декларациялаш” божхона постлари ва халқаро аэропортларда “масофавий божхона назорати” ташкил этилди (President.uz., 2023). Шунингдек, божхона чегаралари орқали ҳаракатланаётган товар ва транспорт воситаларини божхона назорати ва расмийлаштирувидан ўтказилишини соддалаштириш мақсадида интеллектуал инфратузилмалар элементларидан (ақлли тарозилар, автотранспорт воситалари давлат рақам белгиларини ва габарит 499 www.e-itt.uz I SON. 2025 ўлчамларини ўқувчи қурилмалар, ИКМ тасвирларини рақамли таҳлилини амалга оширувчи технологиялар) фойдаланган ҳолда “ақлли” чегара ўтказиш пунктлари яратилмоқда. Адабиётлар шарҳи. Божхона органлари фаолиятини такомиллаштириш, янги тартиботлар ва рақамлаштиришни жорий этиш, моддий-техник базани модернизация қилинганлиги қарамасдан соҳа кутилган натижани бермаётганлиги айнан божхона менежменти билан боғлиқ муаммоларни мавжудлигини билдиради. Дастлаб, божхона менежментининг божхона маъмуриятчилигидаги ўрни ва аҳамиятини аниқлаштириш учун божхона маъмуриятчилиги тушунчасига аниқлик киритадиган бўлсак, ўзбек миллий манбааларида “божхона маъмуриятчилиги” тушунчасига ҳеч қандай изоҳ мавжуд эмас. Лекин, Ўзбекистон Республикаси Миллий энциклопедиясида “маъмурият” сўзига “давлат бошқарув фаолияти; бошқарув ишини амалга оширувчи давлат органлари мажмуи” деб таъриф берилган (Энциклопедия, 2006). Ушбу изоҳдан келиб чиқадиган бўлсак, божхона маъмуриятчилиги – “божхона органлари фаолиятини бошқарув фаолияти” ёки “божхона органларида бошқарув ишини амалга ошириш бўйича чора-тадбирлар мажмуи” деб қабул қилиш мумкин. Таъкидлаш жоизки, ҳорижий тадқиқотчилар томонидан ҳам айнан божхона маъмуриятчилиги тушунчасини изоҳлаш бўйича бир қатор тадқиқотлар амалга оширилган бўлиб, шу жумладан, Россиялик тадқиқотчи Милшина (2019) “божхона маъмуриятчилиги” тушунчасига ўзининг тадқиқотларида “божхона органларининг ҳуқуқни муҳофаза қилиш ва фискал вазифаларини бажариш, божхона расмиятчилигини ишончли ва самарадор амалга ошириш мақсадида божхона иши соҳасидаги бошқарув тизимини жорий этилиши” деб таъриф берган. Ушбу таърифдан келиб чиққан ҳолда дастлаб бошқарув фаолиятини мазмунан тушуниб етиш ва унинг ривожлан тенденцияларини кўриб чиқиш мақсадга мувофиқ бўлади. Маълумки, менежмент бошқарув фаолиятини ўрганувчи фан ҳисобланади. Ушбу сўзга Ўзбекистон Республикаси Миллий энциклопедиясида “менежмент” (инглиз тилидан олинган бўлиб, “манагмент” – бошқариш, ташкил этиш) - махсус бошқариш фаолияти; бошқариш тўғрисидаги фан” деб таъриф берилг