СУТЬ И СОДЕРЖАНИЕ ВЕНЧУРНОГО КАПИТАЛА

Аннотация

The article reveals the essence and content of venture capital, its theoretical foundations, as well as the contribution of Western, Russian and Uzbek scientists to the development of venture capital theory. Keywords: capital, venture capital, technical and technological development, venture investment, innovation, innovative investments, economic growth. Кириш. Жаҳонда глобал технологик, саноат устунлиги ва технологик суверенитет учун мисли кўрилмаган рақобат кураши шароитида венчур капитал дунё давлатлари ва бизнес вакилларининг яқиндан қизиқиш объектига айланмоқда. Венчур капиталининг ўзига хос хусусияти унинг инновацияларни тижоратлаштириш ва янги технологиялар трансферини саноат ишлаб чиқаришига йўналтирилганлигидадир. Венчур капитали ўз табиатига кўра инвестицион ресурсдир. Хорижий ва маҳаллий илмий ва эксперт ҳамжамиятида венчур капиталини кенгайтирилган инновацион такрор ишлаб чиқаришнинг энг муҳим омили сифатида тушуниш шаклланган. 305 305-312 www.e-itt.uz I SON. 2025 Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегиясида (51-мақсад) Иқтисодиётга инновацияларни кенг жорий қилиш, саноат корхоналари ва илм-фан муассасаларининг кооперация алоқаларини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Янги Ўзбекистoн Стpатегиясида миллий иқтисoдиётга кoнвеpгент теxнoлoгиялаpни жopий этишнинг устувop таpмoқлаpи белгиланиб ушбу таpмoқлаpни таpаққиётининг дpайвеp таpмoқлаpи деб баҳoланди. “Мамлакатимиз 50 дан opтиқ санoат маҳсулoтлаpини ишлаб чиқаpишда баpча имкoниятлаp ва нисбий устунликлаpга эга. Айниқса нефт газ-кимё, металуpгия, машинасoзлик, электpoтеxника, фаpмацептика, қуpилиш матеpиаллаpи, тўқимачилик, чаpм-пoйабзал, oзиқ-oвқат, “Яшил иқтисoдиёт” билан бoғлиқ санoат таpмoқлаpи иқтисoдиётимиз “дpайвеpлаpига” айланиши учун баpча етаpли шаpoитлаp мавжуд” (Мирзиёев, 2021). Миллий иқтисодиётда янги технологик укладнинг такрор ишлаб чиқариш таркибий тузилмасини шакллантириш, юқори технологияли ишлаб чиқаришни ривожлантириш, билимларнинг жадал равишда инновацион маҳсулотга айланишини рағбатлантириш, мавжуд ресурсларни қайта тақсимлашга имкон берувчи ваколатли молиялаштириш механизмини яратиш зарурати вужудга келмоқда. Адабиётлар шарҳи. Инновацион фаолиятни инвестициялаш унда венчур капитални ривожлантириш масалалари билан бир қатор хорижлик олимларнинг илмий ишларида ўз ифодасини топган. Масачусетс Технологиялар институти олимлари Гомперс ва Лернерларнинг (2004) ишларида атрофлича кўриб чиқилган. АҚШлик иқтисодчи олим, профессор Уилям Баумолнинг фикрига кўра, венчур капитал сармоядорлари таваккалчиликни юқори даражада баҳолаган ҳолда стартапларга қўллаб-қувватлаш бериб, уларнинг тезкор ривожланишига ёрдам берадилар (Каржаув, 2005). Миллий хўжаликнинг ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда венчур инвестицияларнинг назарий ва услубий муаммоларини рус олимлари Каржаув ва Фоломьев (2005) томонидан ёзилган “Миллий венчур инвестиция тизими” асарида таъкидлаб ўтилган. Фоломьев, (1999) венчур капиталини инвестиция шакли сифатида қараб, юқори ишбилармонлик фаоллиги ва юқори фойда олиш салоҳияти билан ажралиб турадиган инновацион тадбиркорликнинг кичик ва ўрта шаклларини яратиш билан белгиланади деб таъкидлайди. Ўзбек олимларидан Абдуллаев, Фаттахов, Ахмедовлар (2020) ўз ишларида венчурли капитални фирманинг инновацион фаолиятини тижорат асосида молиялаштиришнинг манбаларидан бири сифатида қарашган. Тадқиқот методологияси. Мақолада диалектик, тизимли, интеграл ва синергетик ёндашувлар, иқтисодий, мантиқий, илмий абстракция, таҳлил ва синтез, иқтисодий жараёнлар ва тизимларни моделлаштириш, индукция ва дедукция, қиёслаш, умумлаштириш, гуруҳлаш ва график усулларидан фойдаланилади. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Венчур капитали категориясининг мазмуни ва унинг моҳияти ижтимоий- иқтисодий тараққиёт, ишлаб чиқарувчи кучлар ва ишлаб чиқариш муносабатларининг трансформацияси жараёнида ўзгарди; иқтисодий тараққиётнинг ҳар бир босқичининг реал воқелигига мос равишда ўзига хос мазмун билан бойитиб борилди. Индустрлаштириш жараёнининг бошида ялпи капитални жамғарилишига қараб, илмий билимлар, ишлаб чиқариш технологияларни жамғарилиши натижасида ишлаб чиқариш омиллари даромадлилигини ўсиши ҳисобига иқтисодий ўсиш жадаллашди, 306 www.e-itt.uz I SON. 2025 инновациялар самарали фойдали бўлди; ишлаб чиқаришни концентрациялаш, капиталнинг иқтисодий маконда фаолиятини кенгайтириш ва тадбиркорларнинг жамоавий ҳаракатлари учун зарур шарт-шароитларни яратиш ва индустрлаштиришни жадаллаштирувчи ислоҳотларни сиёсий қўллаб-қувватлаш учун рағбатлар пайдо бўлди. Замонавий венчур капитал, ўзининг анъанавий тушунчасига кўра, 1946 йилдан «Америcан Ресеарч&Девелопмент», корпорацияси ташкил этилгандан сўнг шакллана бошлади, унинг мақсади шунчаки оддий даромад олишдан кўра кўпроқ даромад олиш амбицияси эди. АҚШда венчур капитал бозорининг шаклланиши ўртача статистик америкаликнинг турмуш фаровонлигининг ўсиши ва ахборот ва компютер технологияларининг ривожланиши билан бир вақтда юз берди. Европа ва Японияда венчур капитал инвестициялари фақат 1970 йиллар