РАЗВИТИЕ КОМПЕТЕНЦИИ РАБОТНИКОВ ШВЕЙНЫХ И ТРИКОТАЖНЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ НА ОСНОВЕ ПРОЦЕССНОГО ПОДХОДА

Аннотация

In the article, taking into account the distinguishing features of sewing-knitting production, the issues of competence development of employees of these enterprises are studied based on a process approach. Keywords: enterprise, competence, production process, process approach, employees, development. 319 319-324 www.e-itt.uz I SON. 2025 Кириш. Зaмонaвий хўжaлик юритиш шaроитидa aтроф-муҳит экстремaл ноaниқлик вa кескин рақобат жиҳaтлaри ролини инобатга олган ҳолда ишлаб чиқаришни ташкил этиш асосида муваффиқиятли уни маҳаллий ва хориж бозорларида сотиш билaн тaвсифлaнaдики, бу жараёнда саноат корхоналари иқтисодий самарадорлигини оширишда мавжуд барча моддий ва номоддий ресурслардан оқилона фойдаланиш муҳим аҳамият касб этади. Ўзбекистон Республикаси иқтисодий ислоҳотларни амалга ошириш жараёнида экспортга нисбатан глобаллашувнинг афзалликларидан унумли фойдаланиш сиёсатини юритишини талаб этмоқда. Республикамиз экспорт салоҳиятини оширишда тўқимачилик тармоғи муҳим ўрин тутади. Ҳозирда ушбу тармоқнинг аксарият корхоналари ўзлари ишлаб чиқарган маҳсулотларнинг асосий қисмини хорижга экспорт қилмоқда. Бинобарин, тўқимачилик саноатини янада ривожлантиришни давлат томонидан қўллаб-қувватлаш бўйича қатор чора-тадбирлар ишлаб чиқилиб, ҳаётга жорий этилмоқда. 2022-2026 йилларга мўлжалланган янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегиясида «Тўқимачилик саноати маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажмини 2 баробарга кўпайтириш» вазифаси белгиланган (Фармон, 2022). Бинобарин, саноат корхонаси экспорт салоҳиятини янада оширишда юқори малакали кадрларга бўлган эҳтиёж ошиб борадики, бу эса, ўз навбатида жараёнли ёндашув асосида тикув-трикотаж корхоналари ходимлари компетенциясини ривожлантириш муаммосини ҳал этишни тақозо этади. Адабиётлар шарҳи. Менежмент, педагогик ва психологик соҳадаги илмий адабиётларни тадқиқ этиш ва ўрганиш шуни кўрсатдики, «компетенция» тушунчаси турли хил таърифлар билан белгиланган мураккаб, кўп компонентли, фанлараро тушунчадир. Илмий адабиётларда компетентлик ёндашуви доирасида иккита асосий атама мавжуд:» компетентлик «ва «компетенция». «Компетентлик» (лотинча competens, французча competence) тушунчасининг изоҳи ходимнинг амалга оширилган сифатли компетенциялар мажмуи мавжудлиги, уларнинг етарлилигини кўрсатиб, бу зарур малака, билим, кўникма, малакаларга эга бўлиш ва юқори ишлаш натижасини олиш демакдир. Муаллифлар томонидан ушбу илмий атамаларга кўплаб таърифлар келтирилган бўлиб, уларнинг айримлари билан танишиб чиқамиз. Россиялик тадқиқотчи Аронов А.М. (Чуланова, 2014) томонидан «компетенция»га касбга йўналтириш даражаси ва касбий фаолиятда иштирок етиш қобилияти сифатида қараш таклиф этилган ва қуйидагича таъриф келтирилган: «Мутахассиснинг муайян фаолият билан шуғулланишга тайёрлиги». Ишнинг ижтимоий ва касбий жиҳатларининг мураккаблиги ва бирлиги сифатида қараш орқали «компетентлик» атамасининг моҳияти Россиялик олим Зимняя (2014) томонидан қуйидагича талқинда очиб берилган: «Инсоннинг ижтимоий ва касбий ҳаёт фаолиятининг билимга асосланган, интеллектуал ва шахсан аниқланган тажрибаси сифатида». «Замонавий жамиятда компетентлик» асарида Равен (2012) «компетентлик» тушунчасини ташкил топган ҳодиса сифатида батафсил тушунтириб беради: «...кўпгина таркибий қисмлардан иборат ҳодисалар бир – биридан нисбатан мустақил, айрим таркибий қисмлари эса анча когнитив, бошқалари эса -эмоционал, бу компонентлар бир-бирини самарали хулқ-атвор компонентлари сифатида алмаштириши мумкин». Россиялик педагогика соҳасида кўплаб асарлар муаллифи Сластенин В.А. (Чернышова, 2010) томонидан эса ходимнинг касбий имкониятларини бошқариш жиҳатларига устуворлик берган ҳолда ушбу атамагага қуйидагича таъриф берилган: «шахснинг коммуникатив, конструктив, ташкилотчилик қобилиятлари мажмуи». 320 www.e-itt.uz I SON. 2025 «Компетентлик» тушунчасига турлича ёндашувларнинг таҳлили шуни кўрсатадики, компетентлик ёндашуви илмий мактаб издошларининг айримлари компетентликни шахс (мутахассис) умумий компетентлигининг бир қисми деб ҳисоблайдилар. Масалан, «компетентлик» ва» компетенция» тушунчалари ўртасидаги муносабатни аниқлашда шундай қарашлар мавжуд бўлиб, унга кўра “компетентлик – бу шахснинг ўзига хос хусусияти, муайян компетентликлар мажмуини эгаллаш. Компетентлик эса – бу берилган вазият билан белгиланадиган шахснинг билим, тажриба, ҳаракат қилиш қобилияти ва хулқ-атвор кўникмаларининг бирлиги”, маъносини англатади. Бу талқинда компетентлик турли хил компетент ва (ёки) компетентцияни ўз ичига олади. Таърифларнинг гносеологик тадқиқотларини умумлаштириб, «компетентлик» тушунчасига қуйидаги муаллифлик таърифини берамиз: “Синергетик таъсирнинг ижобий ривожланишини ҳисобга олган ҳолда инсонга касбий муҳитда ёки бошқа вазиятларда самарали қарорлар қабул қилиш имконини берувчи тегишли қобилиятлар, мажбуриятлар, билим ва кўникмалар кластери”. Тадқиқот методологияси. Илмий-тадқиқот методологияси бўлиб диалектика услуби ҳисобланади ва тадқиқот жараёнида статистик, танлаб кузатиш, таққослаш, таснифлаш каби усуллардан фойдаланилди. Таҳлил в