ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ВОПРОСЫ КРЕАТИВНОГО УЧЕТА

Аннотация

The article highlights theoretical issues of creative accounting. The scientific works of economists on creative accounting are analyzed and appropriate conclusions are drawn. Keywords: financial accounting, management accounting, tax accounting, creative accounting. Кириш. Кейинги йилларда жаҳонда креатив иқтисодиётнинг ривожланиши кузатилмоқда. Креатив иқтисодиёт замирида билим кўринишидаги интеллектуал капитал билан бир қаторда иқтидор потенциали ётади. Шу сабабли ҳам мутахассислар замонавий иқтисодиётнинг тараққиёти асосини билим ва ижод ташкил этишини таъкидлашади. Ривожланишнинг кейинги ўн йиллик таҳлиллари шуни кўрсатмоқдаки, айнан креатив соҳа жаҳон иқтисодиётининг энг жадал тараққий этаётган тармоғига айланмоқда. Креатив иқтисодиёт – бу ижод намуналарини тижоратлаштиришни назарда тутади. Маълумотларга кўра (2024), маданий ва креатив саноатлар ҳар йили тахминан 2,3 триллион доллар миқдорида даромад келтириб, глобал ялпи ички маҳсулотнинг 3,1 фоизини ташкил қилади. 2030 йилга бориб мазкур кўрсаткич 10 фоизга ўсиши кутилмоқда (https://yuz.uz., 2024). 174 174-179 www.e-itt.uz I SON. 2025 Мамлакатимизда креатив иқтисодиётни ривожлантириш ва унинг ҳуқуқий асосини мустаҳкамлаш борасида Ўзбекистон Республикасининг 2024 йил 3 октябрда” Креатив иқтисодиёт тўғрисида”ги Қонуни, ЎРҚ-970-сон қонуни қабул қилинди. Креатив иқтисодиётнинг ривожланиши креатив ҳисобнинг шаклланишига асос бўлади (Қонун, 2024). Адабиётлар шарҳи. Илмий адабиётлар ва меъёрий ҳужжатларда “креатив иқтисодиёт” ва “креатив ҳисоб” тушунчалари турлича талқин қилинмоқда. Ўзбекистон Республикасининг 2024 йил 3 октябрда” Креатив иқтисодиёт тўғрисида”ги ЎРҚ-970-сон қонунида креатив иқтисодиёт қуйидагича эътироф этилган: Креатив иқтисодиёт — ижодиёт, интеллектуал қобилият, шунингдек инновацияларга ҳамда технологияларга асосланган инсон салоҳияти натижасида иқтисодий қимматга эга бўлган товарларни (ишларни, хизматларни) яратишга қаратилган иқтисодиёт тармоғи (Қонун, 2024). Заровнятних (2022) “креатив индустрия” тушунчасига қуйидагича таъриф берган: “креатив индустрия – бу иқтисодиётнинг интеллектуал фаолият билан боғлиқ бўлган тармоғи бўлиб, асосан ғоялар ва технологиялар асосида ривожланади. Бу атаманинг синонимлари “креатив иқтисодиёт” ва “маданий индустрия”дир. “Креатив иқтисодиёт” тушунчаси эса маданий, санъат, инновaцион маҳсулотлар ҳамда xизматларни яратувчи шаxслар ва корxоналар мажмуи сифатида таърифланади. Лазареванинг (2024) қайд этишича, креатив ҳисоб тўғрисидаги биринчи фикрлар британиялик иқтисодий шархловчи Й.Гриффитсуга тегишли бўлиб, у 1986 йилда креатив ҳисобни қуйидагича таърифлаган:"Креатив бухгалтерия ҳисоби-бу ижодий бухгалтернинг арсеналидаги қонуний усуллар тўплами бўлиб, у ўзининг профессионал билимлари туфайли манфаатдор томонлар учун молиявий ҳисоботларнинг жозибадорлигини оширади ва у ишлаётган компания учун солиқ юкини камайтиради". Жеймсон (1988) шундай деб ёзган эди: “Бухгалтерия ҳисоби турли хил мулоҳазалар билан шуғулланиш ва молиявий ҳодисанинг натижалари тўғрисида ҳисобот бериш ва операцияларнинг табиати ўртасидаги зиддиятларни ҳал қилиш заруратини ўз ичига олади... Бундай мослашувчанлик манипуляция учун ёлғон ва ёлғон эшикларни очади. Бухгалтерлик касбининг виждонсиз аъзолари томонидан содир бўладиган бундай қонунбузарликлар энди "креатив бухгалтерия" номи билан машҳур бўлди”. Unisa Kamara (2024) Креатив бухгалтерия - бу бизнес дунёсида узоқ вақтдан бери мавжуд бўлган амалиёт. Тўғри бажарилган бўлса, бу сизнинг компаниянгизга ёрдам бериши мумкин. Аммо сиз доимо амал қилган баъзи бухгалтерия стандартларига амал қилмайсиз. Креатив бухгалтерия таърифи молиявий ҳисоботларни шаффоф бўлмаган тарзда ҳисобот бериш усулини англатади. Бу бухгалтерия ҳисоби тамойилларидаги бўшлиқлар ва ноаниқликлардан фойдаланишни ўз ичига олади. Асосан, сиз атайлаб компаниянинг молиявий соғлиғини бошқа нуқтаи назардан тасвирлайсиз. Бундай хатти-ҳаракатлар шубҳали ва ахлоқсиз кўринади. Бироқ, ҳақиқатан ҳам, улар маълум қонуний талаблар ва стандарт бухгалтерия амалиётига мос келади". Потапованинг (2022) ёзишича: Умумий маънода, креатив (ижодий) бухгалтерия ҳисоби - бу қонуний бўлган, аммо ҳақиқий вазиятни аниқ акс эттирмайдиган ва одатда ташкилотни аслидан кўра муваффақиятлироқ деб тавсифловчи ташкилот тўғрисида молиявий маълумотларни шакллантириш усулларидан фойдаланиш. Кивачукни (2021) такидлашича “Бухгалтерия ҳисоби амалиётида креатив ҳисобнинг пайдо бўлиши трансформация жараёнлари, замонавий иқтисодиётдаги қарама-қаршиликларнинг намоён бўлиши ва кучайиши билан боғлиқ. Бухгалтерия ҳисобининг креатив усулларидан фойдаланган ҳолда, маълумотлар қонун доирасидаги 175 www.e-itt.uz I SON. 2025 профессионал мулоҳазалар ёрдамида аниқ фойдаланувчилар учун тўғри тақдим этилиши мумкин. Креатив бухгалтерия ҳисоби муаммоси амалда қонунчилик нормалари, бухгалтерия ҳисоби қоидалари ва бухгалтерия операциялари бухгалтер томонидан ҳам ўз касбий тажрибасидан фойдаланган ҳолда, ҳам маълумотлардан фойдаланувчилар томонидан турлича кўрсатилиши ва талқин қилиниш