INSONDA SUITSIDAL HOLATNING SHAKILANISHI VA UNING DARAJASINI OSHIRUVCHI OMILLAR

Аннотация

Jamiyatda insonlarning o’z joniga qasd qilish holatlari oshib ketayotganligi hamda bu holatda insonlarning psixikasidagi o’zgarishlar. Tashqi omillarning qay darajada ahamiyatliligi. Kalit so’zlar: Suitsid, suitsidda inson tabiati va psixikasi, ijtimoiy hayot, madaniy qadriyatlar, suitsidal harakat. Har yili dunyoda 800 ming kishi o’z joniga qasd qiladi, bu har 40 soniya ichida bitta holat degani. (14.09.2020.) Bu ko’rsatgich bo’yicha 80% holatlarda daromad darajasi kam va o’rtacha bo’lgan, mamlakatlarga to’g’ri keladi. Quydagi jadvalda 2024 yil uchun dunyo bo’yicha ba’zi davlatlarning o’rtacha o’z joniga qasd qilish ko’rsatkichlari Davlat O’rtacha ko’rsatkich Erkaklar Ayollar Lesto 72.4 116.0 30 Gvayana 40 .3 63.0 17.4 Esvati 29.4 55.1 4.7 Janubiy Koreya 28.6 40.2 16.9 Rossiya 25.1 43.3 9.1 Belgiya 18. 27.2 9.3 Afg’oniston 4.1 5.0 3.2 Suitsid- lotinchadan olingan bo’lib, “o’zini o’ldirish” degan ma’noni anglatadi. Insoning o’z hayotiga nuqata qo’yish jarayoni bo’lib bu ongli ravishda amalga oshadi. Suitsidal axloq o’zini haytotdan mahrum qilish haqidagi tasavvurlarga yo’naltirilgan harakatdir. Suitsid axloq ikki turga bo’linadi, ya’ni ichki va tashqi planda bir vaqtda amalga oshiriladi. Suitsidal harakat suitsidga urinish va tugalangan suitsidan iborat. Suitsidaga urinish -bu o’lim bilan tugamaydigan o’zini hayotdan mahrum qilish vositalar asosida yo’naltirilgan opperasiyadir. 267 Aprel, 2025-Yil Suitsid omillari a) suitsid sodir etishga sabab bo’liuvchi omillar b) suitsid amalga oshirilmaydigan omillar Suitsid holatlarini kamaytirish va oldini olish uchun avvalambor insoning psixologiyasi chuqroq o’rganish va jamiyatdagi kichik, katta bo’lgan muammolar ustida ishlanish talab etiladi. Avvalroq o’z joniga qasd qilishga uringan shaxsning xatti-harakati, gap -so’zlari, xulqini o’rganish bundan tashqari uning jamiyatdagi o’rnini haqida ma’lumotlar yig’ib kuzatib boriladi. Sababi, bu jarayonda psixologik omillar oila muhit, jamoviy muhitlar, madaniy qadryatlar, ijtimoiy kelib chiqish ya’ni moliyaviy jihtdan darajalanish, hissiyotlarni boshqara olmaslik, turli yo’qotishlar kabi omillar. Tuyg’ular kuchli, ixtiyorsiz va unitilmas bo’ladi. Ikkilanishsiz aytishimiz mumkinki, tuyg’ular hayotimizni hayajon ila to’ldirish, stress paytlari odamni nobud qilish va aksincha saqalab qolish mumkin. Suitsid xavfi yuqori bo’lgan insonlar tabiatida stress salbiy hissiyotlarni boshqarish qobliyati boshqa insonlarga nisbatan past bo’ladi. Bu kabi insonlarda biror aybdorlik hissi bilan birgalikda qo’rquv ham paydo bo’ladi. Qo’rquv insonni nobud qiluvchi hisslardan bo’lishi mumkin Qo’rquv insonni uyqusizlikka yoki xayolini tormozlab qo’yishi ham mumkin ekan. Ba’zi bir insonlarni qo’rquv o’lim darjasigacha yetaklashi mumkin. Malumki, suitsidga qaror qilgan inson ko’pincha chuqur umidsizlik jarayonini boshdan kechiradi hamda og’riqli hissyotlardan qochishning yagona yo’li sifatida hayotdan voz kechishni ko’radi. Statistikaga ko’ra, aynan o’smirlar orasida suitsidga urinish ko’rsatgichlari yuqori. Bu shuni anglatadiki, oilaviy zo’ravonlik, ota -onaning ajrimlari yoki befarqligi, inson o’zini jamiyatdan ajralgan, tushinilmaganligi his qilganda, ba’zi millatlarda madaniy qadriyatlarga judda qatiy amal qilish (harbiy tartibdek) jarayonida suitsid xavfini oshiradi. Suitsidga moyilikni kichik narsalar ham oshirish mumkin ya’ni insonga nisbatan qilinayotgan qo’pol muomala tahqirlovchi so’z o’ta qattiy tanqid, jamoat orasida izza bo’lish yoki haqarotnomuz so’zlar. Bu kabi so’zlarga va muamolarga irodasizlik qilgan inson o’zning joniga qasd qilish istagini kuchaytiradi. Amerkalik psixolog U. Jeyms shunday bir asarida “ishlarida ikki va undan ortiq xatti harakatlar g’yasi bo’lganda ulardan birini tanlab olish irodaning asosiy vazifalaridan 268 Aprel, 2025-Yil (funksiyalaridan) hisoblanadi, deb ko’rsatgan”.Tanlab olish zaruriyati esa irodaviy xatti- harakatlarga undovchi mexanizmlar xususiyati bilan belgilanadi. Atrofida salbiy o’y -fikrlar o’ziga nisbatan bergan past bahosi orqali ham biz insinda suitsida moyilikni sezishimiz qiyin emas. Masalan “Hammasi tugadi“ “Hech narsa yaxshi bo’lmaydi”, “Meni hech kim tushinmaydi”, “Men yolg’izman “ kabi iboralar insoning jamiyatdan uzilib borayotganini yoki uzilganligini bildiradi. Muamolarga, qarshi reaksiya topa olmaganligi tufayli “O’lsam shundagina men tinch bo’laman “ kabi ruhiy holatga tushib qoladi. Oldini olish uchun, bu insonlarning irodasi kuchli bo’lishidan tashqari yaqinlari tomonidan qo’lab -quvatlanish kerak. Masalan, “ Yoningda biz bormiz “ “ Hammasi o’tib ketadi “ “ Biz senga yordam berishga doimo tayyormiz” kabi bu so’zlar insoning hayotini ma’lum qismini o’zgartila oladi. U insonga faqtagina ijobiy taraflarni ko’rsata olish hayotni va o’zini sevishga bo’lgan ishtiyoqni oshirish kerak. Til suitsidni anglash, unga olib keluvchi sabalarni tahlil qilish bilan birga oldini olishga ham xizmat qiladi. Ochiq muloqot va empatik suhabat qilish, so’zlarning kuchli ta’sir qiladiganini, to’g’ri tan