Применение элементов проблемного обучения на уроках литературы (на примере эпоса «Равшан»)

Аннотация

This article discusses the implementation of problem elements of teaching in literature lessons. It considers the classification of problem situations by various characteristics, the technological scheme of problem training and the sequence of actions for the implementation of problem technology. As examples of the implementation of problem- based learning, tasks on the topic of oral folk art are given. Keywords: problem learning, educational technology, problem situation, literary education, spiritual education of the student, logical reasoning, independent opinion, argumentation, justification. Кириш. Муаммоли таълим ўқитувчи ўқувчилар ва ўқитувчи фаолиятини аниқлаб олиш раҳбарлигида муаммоли вазиятларни яратиш ва муҳим аҳамият касб этади. ўқувчиларнинг уларни ҳал қилиш бўйича Анъанавий ўқитиш усулларидан фойдаланил- фаолиятини ўз ичига олган ўқув машғулотларини ганда бутун юклама ўқитувчи зиммасига тушади. англатади. Муаммоли таълим асносида бадиий Яъни у ҳар хил метод ва усуллардан фойдаланган асарлар таҳлили борасидаги билим, кўникма, малака, ҳолда ўқувчиларга кўп ва хўп билим беришга ҳаракат мустақил фикрлаш ва мустақил фаолият қилади. Бу жараёнда ўқувчиларнинг юкламаси қобилиятларини шакллантириш ҳамда уни минимал даражада бўлади. Яъни улар тайёр ривожлантириш ётади. Адабиёт дарсларида билимларни ўзлаштириб оладиган объектлар муаммоли таълим элементларидан фойдаланилганда: даражасида қоладилар. Ўқувчиларнинг ўқув энг долзарб, зарурий вазифаларни танлаш ва уларни фаолиятини оширишга асосланган ўқув муаммосига айлантириш; ўқув материали ривожлантирувчи, шахсга йўналтирилган таълим устида ишлаш билан боғлиқ хусусиятларни аниқлаш; технологияларини, ҳар қандай анъанавий ўқитиш муаммоли ўқитишнинг қулай тизимини аниқлаш; методидан мукаммалроқ янги усуллар, воситаларни муаммонинг ечими устида ишлаш; бу жараёнда излаш давр талабидир. Шундай технологияларидан бири муаммога асосланган таълимдир. - 140 - O‘zMU xabarlari Вестник НУУз ACTA NUUz FILOLOGIYA 1/3 2020 Муаммоли ўқитиш ўқувчилар умумий ва 1. Ўқитувчи ўқувчиларни зиддиятли вазиятга ақлий ривожланишининг максимал даражага олиб келади ва ушбу муаммонинг ечимини кўтариши тан олинган самарали усули ҳисобланади. тарбияланувчиларнинг ўзларига қўйиб беради. Муаммоли таълим тушунчаси продуктив 2. Ўқитувчи ўқув материали билан боғлиқ жараён сифатида мустақил фикрлаш назариясига битта муаммога турли ракурсдан ёндашиш асосланади. Замонавий педагогикада таълим имкониятини яратади. тизимини эркинлаштириш шароитида турли 3. Ўқувчиларда муаммоли вазиятдан чиқиш педагогик технологиялар, тушунчалар ва ўқитиш билан боғлиқ вазиятдан келиб чиқадиган методларини ишлаб чиқиш ва амалиётга тадбиқ этиш хулосаларни қиёслаш, умумлаштириш, далилларни имконияти яратилди. Уларнинг баъзилари ғарбий таққослаш кўникмаларини шакллантиради. таълим тизимидан келиб чиққан (нейролингвистик 4. Фикрларни аниқлаш, асослаш ва дастурлаш (ингл. Neuro-linguistic programming) [1], умумлаштириш билан боғлиқ йўналтирувчи «Гештальт» (нем. Gestalt - форма) технологиялари [2] топшириқлар тайёрлайди. ва бошқалар), уларнинг баъзилари таълим соҳасида Адабиёт дарсларида муаммоли вазият ҳосил нисбатан эски рус ғояларига мос келади (масалан, қила билиш, бу вазиятдан ўқувчиларнинг мустақил бепул таълим концепциясининг асослари равишда чиқиб кетишларига эришиш ўқитувчидан Л.Н.Толстой томонидан [3], ҳамкорлик педагогикаси ҳам жиддий мехнатни талаб қилади. Ушбу мақолада [4] эса – К. Д. Ушинский томонидан қўйилган). 7-синф "Адабиёт” дарслик-мажмуасидаги "Равшан" Муаммоли ўрганишнинг моҳияти шундаки, достони устида ишлаш мисолида адабиёт дарсларида ўқитувчи фақат фаннинг якуний хулосаларини муаммоли таълимни амалга ошириш йўл-йўриқлари билдирмайди, балки ўқувчиларни илмий изланишда ҳақида фикр юритилади. иштирок этишга йўналтиради. Яъни ўқувчилар Халқимиз куйлаб келган достонлар орасида муаммоли савол ёки топшириқни ҳал қилиш билан “Гўрўғли” туркумли алоҳида ўрин тутади. Бу туркум боғлиқ ички зиддиятларни очади; овоз чиқариб, достонлар туркман, қозоқ, қорақалпоқ, татар, турк, тахминлар қилади, уларни муҳокама қилади, озарбайжон, тожик, арман, гуржи халқлари орасида эътирозларни рад этади ва ҳақиқатни исботлайди. ҳам машҳур. Ўзбеклар орасида тарқалган “Гўрўғли” Муаммоли ўқитишнинг асоси – қўйилган ўқув достонларнинг Ўзи юзтадан ошади. "Равшан" муаммосининг ечими билан боғлиқ махсус турдаги достони “Гўрўғли” туркумига кирувчи асарлар мотивларни яратиш учун зарур бўлган муаммоли сирамидан. вазият ҳисобланади. Шунинг учун муаммоли Мазкур достон оташин ва самимий вазиятлар занжири сифатида тақдим этилиши лозим мухаббатни куйловчи, пок ва ҳақ исломий эътиқод бўлган материалнинг дидактик мазмунини етарли йўлида собит тура оладиган иймонли кишиларни даражада қуриш талаб қилинади. мадҳ қилувчи, эзгуликни, мардлик ва ботирликни Муаммоли вазиятлар номаълумнинг мазмуни, улуғловчи, зулм ва зўравонлик, адолатсизликни унинг муаммолилик даражаси, ахборотнинг мослиги қораловчи асардир. ва бошқа хусусиятлари жиҳатидан ҳар хил бўлиши