ZAMONAVIY TILSHUNOSLIKDA MAQOLLARNING O‘RGANILISHI

Аннотация

Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tilidagi maqollarining o‘rni ko‘rib chiqiladi va mashhur yozuvchi va tadqiqotchilarning maqollar ustidagi ishlari qisqacha yoritilgan, shuningdek, maqollarning o‘rni va ma’nosi keltirilgan, masalan, inson hayotidagi maqollar. Kalit so‘zlar: maqol, ekvivalent, kontekst, grammatika, lingvokulturologiya, taqqoslash, lingvopragmatika, hikmatli so‘zlar. Xalq yaratgan ma’naviy madaniyatning butun birligi, albatta, o‘sha xalqning o‘z maqollari hisoblanadi. Ingliz va o‘zbek xalq maqollari ming yillar davomida ilmiy va badiiy tafakkur natijasida to‘planib, takomillashtirilib kelinmoqda. O‘tmishda yaratilgan va xalq hikmatlari namunasi sifatida qo‘llanilgan eng sara maqollar bugun ham katta tarbiyaviy ahamiyatga ega. Bunday maqol va hikmatli so‘zlar har bir xalq ma’naviy boyligining bebaho xazinasini tashkil etadi. Maqollar - bu sog‘lom fikr yoki tajribaga asoslangan taniqli haqiqat yoki maqolni ifodalashning oddiy usulidir. Ular odatda ajdodlar hikmatlari bilan sug‘orilgan, avloddan- avlodga o‘tib, jamiyat og‘zaki ijodining bir qismi bo‘lgunga qadar hisoblanadilar. Maqollar - nutq jamoasidagi xalq madaniyatini eng yaxshi ifodalovchi til qismlari sifatida tushuniladi. Alisher Navoiy, Bobur, Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Lutfiy kabi shoir va yozuvchilar xalq og‘zaki ijodidan unumli foydalanganlar. Yozuvchi M.Gorkiy ham maqollarga quyidagicha ta’rif bergan: Eng buyuk hikmat - so‘zning soddaligidadir. Maqollarda butun kitob mazmuniga teng bo‘lgan fikr va sezgilar mavjud bo‘lib, ularni chuqur tahlil qilish va ularni turli tillarda milliy-madaniy va umuminsoniy qadriyatlarni aks ettirish orqali o‘rganish zamonaviy tilshunoslikning muhim muammosidir. Taqqoslash yo‘li bilan o‘rganadigan bo‘lsak, unda barcha tillar borligini ko‘rishimiz mumkin. Dunyoning o‘ziga xos xususiyatlari bor va turli tillarni bir-biridan ajratib turadigan hodisa mavjud. Ma’lumki, til o‘rganuvchilar o‘zlariga begona tilni ona tili bilan o‘sha til o‘rtasidagi ma’lum bog‘lanish asosida o‘rganadilar. Bu tillar maʼlum toifalar ostida birlashtirilgan. Bu turkumlarga grammatik kategoriyalar, leksik-semantik kategoriyalar va funksional kategoriyalarga oʻxshash lisoniy belgilar kiradi. Demak, umumlashtiruvchi kategoriyalar tillarda universallikni ta’minlaydi. Shu bilan birga, maqollar har bir tilda uchraydigan o‘ziga xos lisoniy birlik bo‘lganligi uchun ularning umumiy o‘rinlari ham mavjud. Shu munosabat bilan G.L.Permiakov hollarni umumlashtirish xususiyati, ya’ni bir xil yoki o‘xshash holatlarning qo‘shilib kelishi turli xalqlar maqollarida uchraydi, deb hisoblaydi. Bu bir xillik ichida maqollar umuminsoniylikni ta’minlaydi va ko‘p hollarda alohida mantiqiy ma’noga ega. Bundan kelib chiqadiki, maqollar olami jahon sivilizatsiyasi bilan bog‘liq bo‘lib, uni faqat bir xalqqa tegishli deyish mutlaqo noto‘g‘ri. Maqollarning universalligi paremiologiyaning asosiy jihati bo‘lib, u maqollardagi o‘xshashliklarni umumlashtiradi va ularning tarixi va millatidan qat’i nazar, bir- biriga bog‘liq bo‘lmagan tillarda ham uchraydi. Shuni ta’kidlash kerakki, turli tillardagi ko‘plab 82 maqollarning shakl va ma’no jihatdan ham, umumiy vazifalari jihatidan ham o‘xshashliklarni uchratish mumkin va quyida berilgan maqollar orqali farqlar va o‘xshashliklarni ko‘ramiz: Ingliz va o‘zbek tillaridagi maqollarni qiyosiy va madaniy tahlil qilishda o‘zbek tilidagi ayrim maqollar ingliz tilidagi maqollar bilan funksional jihatdan mos keladi. Masalan, Avval o‘yla-keyin so‘yla maqolining inglizcha varianti: First think, then speak. Chunki bu maqol har ikki tilda bir xil ma’noga ega va uning grammatik tizimi juda yaqin. Biroq, bir tildan boshqa tilga tarjimalarda aniq o‘xshashlikni topish qiyin bo‘lgan paytda sharhlar yoki ikkinchi adekvat variant ishlatiladi. O‘zbek maqolining inglizcha variantini yoki ingliz maqolining o‘zbekcha variantini topish juda qiyin. So‘zlaguvchi nodon bo‘lsa, eshitguvchi dono bo‘lsin Ingliz tilida maqolning aniq nusxasi mavjud bo‘lmasa, maqol yaqinroq ekvivalenti bilan berilishi mumkin. Lekin tarjima qilinadigan bo‘lsa: If speaker is fool, then listener should be wise, degan ma’no beradi. Uning o‘zbek tilidagi ma’nosi saqlanib qoladi va hammaga tushunarli bo‘ladi. Ular ma’no va uslubiy vazifasi jihatidan bir-biriga, kamdan-kam hollarda so‘z tartibiga ko‘ra mos kelsa-da, sonlar kamdan-kam hollarda farqlanadi, leksik tarkibi jihatidan farq qiluvchi variantlarni almashadi. Ularning aksariyati shaklan milliy, mazmunan esa xalqaro. Agar ular ma’lum bir milliy tilga mansubligini rasman tasdiqlasa, ular mazmunan jahon madaniyati va sivilizatsiyasi mahsulini ko‘rsatadi. K.Y.Alibekova taʼkidlaganidek, bugungi kunda maqollar nafaqat xalq ogʻzaki ijodi namunasi, balki til madaniyati birligi sifatida ham oʻrganilmoqda. “Salomatlik” va “gigiena” tushunchalarini rus, oʻzbek va Qozoqcha va “salomatlik” va “gigiyena” tushunchalari rus madaniyatida qimmatli narsa bo‘lsa, o‘zbek va qozoq tillarida boylikka teng tushunchalar, degan xulosaga keladi. Bundan