ТУРКИСТОН ТИББИЁТИ ТАРИХИ

Аннотация

This article presents information about the state of Turkestan medicine, the doctors who worked at that time and their treatment methods in English-language sources. Key words: Turkestan medicine, Western tourists, Central Asia, "Tukhfatul Mominin", Central Asian doctors, hospital, symptoms of the disease, sanatorium, medicines and drugs. XIX - асрнинг иккинчи ярми - XX аср бошларида хорижий олимлар тадкикот объектига айланган Марказий Осиё узининг тарли масалалари, жумладан тиббиёти билан уларнинг эътиборини торта бошлади. Хусусан, XIX асрнинг иккинчи ярми - XX аср бошларида Урта Осиёга ташриф буюрган ғарблик сайёхлар, сиёсий агентлар, экспедициялар вакиллари ўз асар ва мемуарларида Ўрта Осиё, айниқса, Туркистондаги тиббий вазият тўғрисида бир қанча фикрларни ёзиб қолдирганлар. Айниқса, Скайлер, X. Лансделл, А. Микен, О. Олуфсен каби тадқиқотчилар асарларида минтақа тиббиёти хақида ёзилган қизиқарли маълумотлар, АКШ Давлат департаменти архиви хужжатлари бу давр тиббиётини ўрганишда мухим манба сифатида хизмат қилади. Бу даврдаги тиббий холат тарихини тадқиқ қилиш жараёнида хилма-хилликларни куриш мумкин булади. Айникса, махаллий ва руслар орқали кириб келган даволаш усуллари, шунингдек, руслар билан бирга кириб келган касалликлар, даволаш усулларидаги муаммолар ва ўхшашликлар маълум бўлади. Тиббиёт холати ёритилган асарлардан бири Ю. Скайлер томонидан ёзилган бўлиб, унинг қайд этишича, махаллий докторларнинг биринчи муолажаси беморнинг умумий ташқи кўринишини текшириш ва унинг мизожи хақида сўраш бўлган. У тиббиётга оид энг кенг тарқалган китоб сифатида "Туҳфатул мўминин”ни кўрсатган. Беморни текшириш ва даволаш жараёнини ёзган муаллиф уни қуйидагича тасвирлайди: "...Шифокор беморнинг касаллик аломатларини бемор мизожи билан умумлаштириб, халтача ёки белбоғидан қоғоз идишларга солинган дорилар орасидан кераклисини олиб, беморга унинг миқдори ва диетага оид одатий кўрсатмалар билан беради. Марказий Осиё шифокорлари 19 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si томонидан қўлланиладиган дорилар одатда жуда содда ва асосан ўсимлик моддалардан олинган бўлиб, улар оз миқдорда хайвонот ва минерал моддалардан фойдаланадилар1. Аннетте Микен маҳаллий шифокорлар орасида Бухорода таҳсил олганларнинг мавқеи баланд бўлганлигини қайд этган2. Аксарият асарларда тиббий хизмат асосан қон олувчилар, тиш шифокорлари, тиббиёт ходимлари, муллалар ва ришта олувчилар томонидан кўрсатилгани, баъзи тиббий хизматларнинг асосан очиқ хавода кўрсатилгани кайд этилади. Шунингдек, ХIХасрнинг иккинчи ярмида минтақада даволаш муассасалари мавжуд бўлган. Чунончи, X,. Лансделл ўз асарларида даволаш ва карантин хоналарининг бўлганлигини3, кейинчалик рус маъмурияти ва махаллий сармоядорлар томонидан касалхоналар қурилганлигини қайд этиб қолдирган. Жумладан, у Тошкентда ўзи борган шифохонани тасвирлар экан, унинг шахар ташқарисидаги Салор канали якинида жойлашганини келтириб ўтади. Касалхонанинг узунлиги 850, эни эса 550 ярд4 бўлган. Касалхона бўйлаб катта йўл кесиб ўтган ва унинг ғарбида касалхона ходимлари учун уйлар қурилган. Йўлнинг шарқий кисмдаги ер майдони қишки ва ёзги бинолар учун тахминан бир хил тақсимланган бўлиб, қалин қилиб тераклар ўтказилган. Бу мажмуа иккинчи даражали рус шифохонаси мақомида бўлиб, 15 нафар зобит, 380 нафар аскар, 20 та аёлга мўлжалланган, унда 300 та тайёр кроват ва яна 100 таси захирада бўлган. Қишки дахалардаги уйлар пишиқ ғиштдан қурилиб, томи темир тунука билан ёпилган. Бир уйда жаррохлик амалиётларини ўтказиш хонаси мавжуд бўлган. Шунингдек, муаллиф асарда касалхонада даволанаётганлар таркиби ҳақида қимматли маълумотларни ёзиб қолдирган. Хусусан, 1882 йил 17 сентябрь куни мазкур касалхонага борган Ҳ.Лансделл у ерда 14 та зобит, 260 нафар аскар ва 31 нафар аёл бемор бўлгани қайд этган. Жами 305 та даволанувчидан 35 нафари маҳбуслар бўлган. Бир йил олдин худди шу санада касалхонада 358 нафар бемор бўлгани қайд этилади. Бундан ташкари, у Тошкентда энг кенг тарқалган касалликлар - иситма ва ич кетиши бўлганини кўрсатган. Бу шифохона асосан рус фуқароларига хизмат қилган. 1874 йилда Тошкент шахрининг махаллий ахоли яшайдиган қисмида махаллий маблағлар хисобидан диспансер ташкил қилинади. Бу муассаса махаллий ахолига бепул, русларга эса пуллик хизмат кўрсатган. Риштанинг организмдаги ҳолати хам тадқиқотларда деярли бир хилда келтирилган. Масалан, Ю. Скайлернинг қайд этишича, унинг ривожланишига инфузория”5 сабаб бўлиши эҳтимоли бўлиб, ёмон сув истеъмол қилинганда организмга кириб, тахминан бир йил ўтгач, оқ қурт кўринишида танада ўса бошлайди ва кўпрок оёклардан бирида кўриниш беради6. Олуфсен эса, танада жойлашган тухум секин-аста 1 Turkistan: Notes of a journey in Russian Turkistan, Kokand, Bukhara and Kuldja. - New York. Scriber Armstrong & Co., 1876. - Б. 149. 2 In Russian Turkestan: A Garden of Asia and Its People. - London, 1903. - Б. 167. 3 Henry Lansdell. Russian Central Asia including Kuldja, Bukhara, Khiva and Merv. Vol. 2. - London, 1885. - Б. 145. 4 Ярд инглиз ўлчо