O‘ZBEKISTONDA PULLI AVTOMOBIL YO‘LLARI LOYIHALARINI ISHLAB CHIQISH VA AMALIYOTGA JORIY ETISH MUAMMOLARI

Аннотация

В данной статье рассматриваются проблемы, связанные с разработкой и внедрением в практику проектов платных автомобильных дорог в Узбекистане. В статье анализируются такие вопросы, как экономическая эффективность платных дорог, привлечение инвестиций, тарифная политика, правовые основы, технические требования, воздействие на окружающую среду и отношение населения. В частности, в статье даны предложения по перспективам развития платных дорог в Узбекистане и пути решения проблем. Ключевые слова: платные автомагистрали, инвестиции, тарифная политика, правовые основы, технические требования, воздействие на окружающую среду, государственно-частное партнерство, транспортная инфраструктура, экономическая эффективность. 109 O‘zbekiston iqtisodiyotining jadal rivojlanishi transport infratuzilmasiga bo‘lgan talabni oshirmoqda. Avtomobil yo‘llari transport tizimining muhim qismi bo‘lib, yuk va yo‘lovchi tashishni ta'minlaydi. Pulli avtomobil yo‘llari transport infratuzilmasini modernizatsiya qilish, investitsiyalarni jalb qilish va yo‘llarning sifatini oshirishning muhim vositasi hisoblanadi. Biroq, O‘zbekistonda pulli yo‘llarni joriy etish bir qator muammolar bilan bog‘liq. Ushbu maqola ushbu muammolarni tahlil qilishga va ularni hal qilish yo‘llarini aniqlashga qaratilgan. Bugungi kunda O‘zbekistonda respublika ahamiyatiga ega 16 909 km, xalqaro ahamiyatdagi 3 626 km yo‘l bor. Bu yo’llarning ko’p qismi ta’mirtalab holatga kelgan. Pulli yo’llar esa ushbu muammoni bir tomondan hal qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. Pulli avtomobil yo‘llari loyihalarini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish masalalari ko‘plab tadqiqotchilar tomonidan o‘rganilgan. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, pulli yo‘llar transport infratuzilmasini rivojlantirishning samarali vositasi bo‘lishi mumkin. Xususan, davlat-xususiy sheriklik (DXSh) asosida amalga oshirilgan loyihalar muvaffaqiyatli natijalarga erishgan. O‘zbekistonlik olimlar ham pulli yo‘llarning iqtisodiy samaradorligi, investitsiyalarni jalb qilish, tarif siyosati va huquqiy asoslar kabi masalalarni o‘rganishgan. Biroq, O‘zbekistonda pulli yo‘llarni joriy etishning o‘ziga xos xususiyatlari va muammolari yetarli darajada o‘rganilmagan. O‘zbekistonda birinchi pulli avtoyo‘l qurilishi haqidagi rejalar 2018 yilning sentyabrida tilga olingan edi. Turkiyaning Cengiz-Kolin-Kalyon kompaniyalari konsorsiumi bilan investitsion bitim imzolandi. Qurilish ishlari 2019−2020 yillarda amalga oshirilishi lozim edi. O‘tgan yilning iyulidagi prezident qarorida esa pulli avtoyo‘llar qurish loyihalari bo‘yicha sherik sifatida Germaniyaning GP Günter Papenburg kompaniyasi tilga olindi. O‘zbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2019 yil 9 dekabrdagi qarori bilan davlat xususiy sherikchilik shartlari asosida pulli avtomobil yo‘llarini tashkil etish loyihalarini amalga oshirish bo‘yicha «yo‘l xaritasi» tasdiqlandi. Hujjatda qayd etilishicha, Qamchiq (Toshkent va Namangan viloyatlari) va Taxtaqoracha (Qashqadaryo) dovonlarida ikkita yangi pulli tunel hamda uchta pulli avtoyo‘l — Sirdaryo va Baxt shaharlarini aylanib o‘tishda (Sirdaryo viloyati) hamda Toshkent-Samarqand va Toshkent-Andijon yo‘llarini qurish rejalashtirilgan. 2019-yilda Avtomobil yo‘llari qo‘mitasi O‘zbekistondagi ilk pulli trassani qurish uchun joy tanlanayotganini ma’lum qilgandi. 2022-yil oktabrda Toshkent—Andijon va Toshkent— Samarqand pulli avtomobil yo‘llari 2026-yilgacha qurib bitkazilishi aytilgan edi. Biroq bu amalda bajarilmay qoldi. O‘zbekistonda pulli avtomobil yo‘llari loyihalarini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish bilan bog‘liq asosiy muammolar quyidagilardan iborat: • Huquqiy asoslarning yetarli emasligi: Pulli yo‘llarni qurish, foydalanish va boshqarishni tartibga soluvchi qonun hujjatlari yetarli darajada ishlab chiqilmagan. • Investitsiyalarni jalb qilishning qiyinligi: Pulli yo‘llar loyihalari katta investitsiyalarni talab qiladi. Investitsiyalarni jalb qilish uchun qulay investitsiya muhitini yaratish zarur. • Tarif siyosatining noaniqligi: Pulli yo‘llardan foydalanish tariflari aholi uchun qulay bo‘lishi kerak. Tarif siyosatini ishlab chiqishda aholining to‘lov qobiliyati va yo‘lning sifatini hisobga olish zarur. • Texnik talablarning yuqoriligi: Pulli yo‘llar yuqori texnik talablarga javob berishi kerak. Yo‘llarning sifati, xavfsizligi va qulayligi ta'minlanishi zarur. 110 • Ekologik ta'sirning hisobga olinmasligi: Pulli yo‘llarni qurish ekologik ta'sirga ega bo‘lishi mumkin. Loyihalarni ishlab chiqishda ekologik talablarga rioya qilish zarur. • Aholining munosabati: Aholining pulli yo‘llarga bo‘lgan munosabati loyihalarning muvaffaqiyatiga ta'sir qilishi mumkin. Aholi bilan tushuntirish ishlarini olib borish, ularning manfaatlarini hisobga olish zarur. O‘zbekistonda pulli avtomobil yo‘llari loyihalarini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish transport infratuzilmasini rivojlantirishning muhim yo‘nalishi hisoblanadi. Biroq, ushbu jarayon bir qator muammolar bilan bog‘liq. Muammolarni hal qilish uchun quyid