KITAP OQIWSHILARDA ERKIN HÁM ÓZ BETINSHE PIKIRLEWDIŃ DEREGI

Аннотация

The article examines the role of reading culture in the life of society and the individual, effective ways of its formation and modern approaches. Keywords: book, the culture of the reading, by itself shaping to reading, methods of the shaping, family artistic works. Kitaplar adamzattıń eń áyyemgi hám eń isenimli bilim dereklerinen biri esaplanadı. Olar tek maǵlıwmatlardı usınıp ǵana qoymastan, al oqıwshınıń erkin pikirlew qábiletin rawajlandırıwda da áhmiyetli rol atqaradı. Kitaplar arqalı biz tek ǵana jańa bilimlerge iye bolıp qalmastan, al logikalıq pikirlew, tallaw hám óz pikirimizdi óz betinshe qáliplestiriw imkaniyatın jaratadı. Ózbekstan Respublikası Prezidenti Sh.M.Mirziyoevtiń 2017-jıl 12-yanvar’ kúngi «Kitap ónimlerin basıp shıǵarıw hám tarqatıw sistemasın rawajlandırıw, kitap oqıwdı hám kitap qumarlıq mádeniyatın arttırıw jáne úgit-násiyatlaw haqqında» biyligi, F-4789-sanlı Pármanı elimizde umıtılıp baratırǵan kitap oqıw mádeniyatın qaytadan qálpine keltiriw islerine unamlı tásir jasadı.[1] Pedagogikalıq hám psixologiyalıq izertlewler adamlardaǵı erkin hám óz betinshe pikirlew máselelerine ayrıqsha kewil bóledi. Erkin pikirlew dep oqıwshılardıń pikir júritiwdegi tar, sheklengen bazı birewlerge uqsamastan óz betinshe pikir júritiwine qaratılǵan háreketler 1 02 6 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ sistemasına aytıladı. Óz betinshe pikirlew baslawısh klass oqıwshılarınıń mánáwiy álemin qáliplestiriw quralı bolıp, ol arqalı oqıwshılar óziniń oy-pikirlerine sın kóz benen qaraw, oylawdaǵı uqsaslıqlardı tekserip kóriw, hámme nárseni ólshep, anıqlıqqa baǵdar alıw islerin ámelge asıradı. Iskerliktiń qálegen túrinde (oqıw, oyın, miynet) baslawısh klass oqıwshıların erkin hám óz betinshe pikir júritiwge baǵdarlaw múmkin. Oqıtıwshınıń wazıypası oqıwshılardı tek ǵana oqıtıw emes, al, olardı kitap oqıwǵa baǵdarlawdan ibarat boladı. Erkin hám óz betinshe pikirlewdi tárbiyalawda oqıwshılardı oqıw hám ádebiy kitap materialları, baspa sóz materiallarında járiyalanǵan jámiyetimizdegi waqıya hám hádiyselerge kritikalıq kóz qaras penen qarawǵa, olarǵa óz múnásibetin bildiriwge, mashqalalardıń sheshimin izlep tabıwǵa baǵdarlaw maqsetke muwapıq sanaladı. Pikirlew procesi tikkeley baslawısh klass oqıwshılarınıń jeke ózgesheliklerine de baylanıslı. Oqıw-tárbiya processlerinde oqıwshılardı erkin hám óz betinshe pikirlewge baǵdarlawshı jumıslar - oqıw materialların qayta islep shıǵıw tiykarında jańa bilimlerdi izlep tabıw, sheshilmey qalǵan mashqalanıń sheshimin tabıwdı boljaw wazıypaların atqaradı. Oqıw-tárbiya procesinde baslawısh klass oqıwshıları tárepinen iyelengen bilimler olardıń erkin hám óz betinshe pikirlew qábiletin rawajlandırıwǵa xızmet etedi. Oqıwshılardıń oqıw predmetleri boyınsha alǵan bilimleri hám olardıń óz betinshe kitap oqıw arqalı alǵan maǵlıwmatları ózlerindegi dún`yaǵa ilimiy kóz-qaraslarınıń qáliplesiwine tiykar jaratadı. Oqıwshılardıń pikirlew procesi bolsa, onıń dún`yaǵa bolǵan kóz-qarası menen tikkeley baylanıslı. Erkin pikirlewdi dún`yaǵa ilimiy kóz-qaras hám milliy ideyanı qáliplestiriw islerine baǵdarlaw oqıtıwshılardıńda, ata-ana hám jámiyetshiliktińde tiykarǵı wazıypaları bolıp esaplanadı. Dún`yaǵa bolǵan kóz-qaras – bul bizdi qorshap turǵan ob`ektiv dún`ya hám ondaǵı insannıń tutqan ornına bolǵan ulıwmalastırılǵan kóz-qaraslardıń pútin bir sisteması menen belgilenetuǵın isenimler, alınatuǵın úlgiler, biliw hám iskerlik ólshemleri sanalanadı. Onıń tiykarında dún`yanı túsiniw, sociallıq turmıs waqıyaları, olardıń payda bolıwı hám rawajlanıwı haqqındaǵı bilimler orın aladı. Oqıw-tárbiya processlerinde baslawısh klass oqıwshılarınıń erkin hám óz betinshe pikirlewin, dún`yaǵa bolǵan kóz-qarasın qáliplestiriwde milliy ideyamızdı tiykar etip alıw, milliy mádeniy miyraslarımızǵa, ulıwma insanıylıq qádriyatlarǵa hám demokratiyalıq principlerge ámel qılıw jolǵa qoyılmaqta. Sebebi dún`yadaǵı bolıp atırǵan túpkilikli ózgerisler, tarqatılıp atırǵan 1 02 7 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ maǵlıwmatlar sheńberiniń keńeyiwi jaslarǵa nátiyjeli tálim hám tárbiya beriwge bolǵan talaplardı arttırıp barmaqta. Balalardaǵı kitapqa bolǵan qızıǵıwshılıqtı rawajlandırıw pedagogika hám psixologiya pánleri boyınsha sheshimin kútip turǵan mashqalalar qatarında bolıp, sońǵı jıllarda bul másele boyınsha kóplep ilimiy izleniwler alıp barılıp atır. Negizinde kitaplar eki taypaǵa bólinedi. Onıń birinshisi bir márte oqılatuǵın kitaplar hám ekinshisi kóp márte oqılatuǵın kitaplar. Kitaptı oqıy bilgen oqıwshı - ózinde jeke pikirdi payda etiw múmkinshiligine iye boladı. Pikirge iye boldı degen sóz - óz pikirin ilimiy jaqtan ulıwmalastıra bildi degendi ańlatadı. Izertlewshi M.Fayazova óziniń ilimiy maqalasında kitap oqıw arqalı oqıwshılardıń oylaw xızmetin rawajlandırıwdıń tiykarǵı dereklerine toqtalıp ótedi.[4]. Al, M.Raximova bolsa ó