SHAXSTIN’ ERKLIK SIPATLARI

Аннотация

This study analyzes the characteristics of autonomy, which is one of the necessary directions of personality psychology. The concept of autonomy, as one of its main characteristics, such as conscious action, decision-making, overcoming difficulties and striving for goals, is presented from a theoretical and practical perspective. At the same time, the aspects of resilience in adolescence and methods for developing these qualities in educational processes are presented. Keywords: Personality psychology, family, education, upbringing, resilience, individual freedom. 222 Aprel, 2025-Yil Kirisiw Shaxstıń psixologiyalıq portretin tolıq ańǵarıw ushın onıń shıdamlılıq qásiyetlerin analiz qılıw zárúrli áhmiyetke iye. Insannıń ómirinde kóplegen quramalı jaǵdaylar júz beredi jáne bul jaǵdaylarda insannıń ózin tutıwı, qarar qabıllawı hám háreketke kirisiwi kóp tárepten onıń shıdamlılıq kúshine baylanıslı boladı. Shıdamlılıq - bul sanalı iskerliginiń zárúrli strukturalıq bólimlerinen biri bolıp, insannıń maqset tárepke háreketleniwinde, tosqınlıqlardı jeńip ótiwde tiykarǵı qural bolıp tabıladı. Bul maqalada shaxstıń shıdamlılıq qásiyetleri, olardıń qáliplesiwi, psixologiyalıq kriteryaları hám ámeliy áhmiyeti analiz etiledi. Shaxstıń erklik onıń psixik rawajlanıw dárejesi, tárbiyası, tájiriybesi hám de social ortalıq menen bekkem baylanıslılıǵı tiykarında qáliplesiwi aytıp ótken. Maqalada L. S. vygotskiy, D. Uznadze, A. N. Leontyev sıyaqlı psixologlardıń shıdamlılıqge tiyisli teoriyalıq qarawları keltirilip, shaxstıń shıdamlılıqlik sapaları - qatańlıq, taqatlılıq, ǵárezsizlik, juwapkerlik sıyaqlı pazıyletler rawajlanıw basqıshlarında kórip shıǵılǵan. Shıdamlılıq túsinigi jáne onıń mánisi Shıdamlılıq - bul insannıń sanalı túrde maqset tárepke umtılıwı, iskerlikte qatańlıq kórsetiwi, sırtqı hám ishki tosqınlıqlardı jeńip ótiwge qaratılǵan psixik process bolıp tabıladı. Ol shaxstıń erkin qarar qabıllawı, olardı ámelge asırıw ushın ózin basqara alıwı menen baylanıslı. Shıdamlılıq insandı biologiyalıq janzat retinde emes, bálki social sanalı shaxs retinde ajıratıp turadı. Psixologiyalıq ádebiyatlarda shıdamlılıq tómendegi tiykarǵı funksiyalarǵa iye dep esaplanadı: Iskerlikti sanalı basqarıw Maqset tárepke háreket qılıw Tosqınlıqlardı jeńiw Ishki teń salmaqlılıqtı saqlaw Qarar qabıllaw jáne onı ámelge asırıw Shaxstıń shıdamlılıq qásiyetleri Shaxstıń shıdamlılıq sapası - bul individdiń ishki bekkemligi, iskerlikke sanalı jantasıwı, quramalı jaǵdaylarda ózin basqara alıw uqıbın ańlatiwshı psixologiyalıq kórsetkish bolıp tabıladı. 223 Aprel, 2025-Yil Tómende shıdamlılıq sapalardıń tiykarǵı túrleri keltiriledi: 1. Qatańlıq - shaxstıń tańlaǵan jolında bekkem turıwı, sırtqı basımlarǵa moyin iymewi. 2. Sabrliliq - waqtınsha qolaysızlıqlarǵa shiday alıw, maqset jolında qıyınshılıqlarǵa shıdam beriw. 3. Mártlik - qáwip yamasa qáweter tuwdıratuǵın jaǵdaylarda tuwrı hám operativ qarar qabıllaw uqıpı. 4. Baslamashılıq - iskerlikte jańa ideyalardı ilgeri jıljıtıw, ózgerislerden qorqpaslıq. 5. Óz-ózin basqara alıw - impulsiv háreketlerden tiyiliw, sanalı qadaǵalawdı ámelge asırıw. 6. Juwapkershilik sezimi - óz háreketleriniń nátiyjeleri ushın juwap bere alıw, toparlıq qádiriyatlarǵa húrmet menen jantasıw. Shıdamlılıq sapalardıń qáliplesiw faktorları Shıdamlılıq sapalar bir demde júzege kelmeydi. Olar turmıslıq tájiriybe, tárbiya, ortalıq, jeke umtılıw jáne social iskerlik arqalı qáliplesedi. Tómendegi faktorlar bul sapalardıń rawajlanıwda zárúrli rol oynaydı: Shańaraq hám tárbiya: Balalıqtan berilgen bekkem social kónlikpeler, erkinlik hám juwapkershilik arasındaǵı teń salmaqlılıq shıdamlılıq tárepten jetik shaxstı qáliplestiredi. Tálim sisteması: Mektep hám joqarı tálim mákemeleri shaxsta maqset tárepke umtılıw, óz pikirin qorǵaw sıyaqlı sapalardı rawajlantıradı. Jeke tájiriybe: Máseleler menen gúresiw, tabıs hám áwmetsizlikler arqalı shaxstıń ishki bekkemligi artadı. Social iskerlik: Toparda islew, liderlik, social joybarlarda qatnasıw shıdamlılıq kónlikpelerdi bekkemleydi. Shıdamlılıqtiń buzılıw jaǵdayları Ayırım jaǵdaylarda shaxsta shıdamlılıq iskerlik buziliwi múmkin. Buǵan nevrozlar, depressiya, ózine isenimsizlik, sırtqı ortalıq basımı sebep bolıwı múmkin. Bul jaǵdaylar tómendegi sırtqı kórinislerde kózge taslanadı: Astoeniya (shıdamsızlıq) - shaxsda baslama joq ekenligi, hár qanday iskerlikke biyparq qatnas. Abuliya - shıdamlılıq kúshtiń pútkilley passivlesiwi, óz háreketlerin basqara almasliq. Impulsivlik - shıdamlılıq qadaǵalawdıń tómenligi, háreketlerde kútilmegendey hám sezimlerge baǵınıw. 224 Aprel, 2025-Yil Bunday jaǵdaylarda psixologiyalıq máslahátlar, motivatsion treninglar, geyde bolsa psixoterapevtik járdem zárúr bolıwı múmkin. Shıdamlılıq sapalardıń rawajlanıw jolları Shıdamlılıq insannıń sanalı háreketi arqalı qáliplesedi, sol sebepli onı maqsetli shınıǵıwlar menen rawajlandırıw múmkin: 1. Maqset qoyıw hám oǵan erisiw: Hár kúni adam maqsetler qoyıw hám olardı orınlaw arqalı erkti shınıqtırıw múmkin. 2. Óz-ózin baqlaw: K