SUKUKNI O‘ZBEKISTON KAPITAL BOZORIDA JORIY ETISHNING IQTISODIY SAMARADORLIGI

Аннотация

Mazkur tezisda islomiy moliyaning muhim vositalaridan biri — Sukuk (ya’ni, islomiy obligatsiyalar)ning O‘zbekiston kapital bozoriga joriy etilishining iqtisodiy samaradorligi har tomonlama yoritilgan. Tezisda Sukuk instrumentining asosiy turlari (Ijara, Mudaraba, Murabaha va boshqalar), ularning amaliyotdagi qo‘llanilishi hamda investitsiya faoliyatini rivojlantirishdagi roli tushuntirilgan. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, agar mamlakatda islomiy moliyaviy xizmatlar uchun zarur huquqiy asoslar yaratilsa, moliya institutlari va regulyatorlar tomonidan tegishli mexanizmlar ishlab chiqilsa, Sukuklar O‘zbekiston iqtisodiyotida uzoq muddatli barqaror o‘sish va moliyaviy tizimning muqobil yo‘nalishda rivojlanishiga katta turtki bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, tezisda Sukuk bozorini shakllantirish uchun xalqaro tajribani o‘rganish va mahalliy sharoitga moslashtirish zarurligi ham alohida ta’kidlangan. Kalit soʼzlar: Sukuk, islomiy moliya, kapital bozori, investitsiya, Ijara, Mudaraba, Murabaha, moliyaviy instrumentlar, O‘zbekiston iqtisodiyoti, qimmatli qog‘ozlar, islomiy obligatsiyalar, xalqaro moliya bozori, moliyaviy barqarorlik, iqtisodiy samaradorlik, huquqiy baza. Kirish. So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida kapital bozorini modernizatsiya qilish, investitsiya muhiti va moliyaviy infratuzilmani takomillashtirish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Mamlakat iqtisodiyotining ochiqligi ortib borayotgani, xorijiy sarmoyadorlar uchun qulay sharoitlar yaratilayotgani fonida kapital bozorini yanada chuqurlashtirish va yangi moliyaviy instrumentlarni joriy etish zaruriyati dolzarb masalaga aylangan. Ana shunday zamonaviy moliyaviy vositalardan biri bu — Sukuk, ya’ni islomiy obligatsiyalardir. Sukuklar an’anaviy obligatsiyalardan farqli o‘laroq, foiz asosida emas, balki real aktivlarga bog‘langan holda, sheriklik tamoyillariga asoslangan holda daromad olish imkonini beradi. Ushbu instrument islomiy moliya talablariga javob beruvchi sarmoyadorlar uchun muqobil imkoniyat bo‘lib xizmat qiladi. Ayni vaqtda, jahonda, ayniqsa islomiy moliya sektorida yetakchi bo‘lgan davlatlarda (Malayziya, Saudiya Arabistoni, BAA va boshqalar) Sukuk bozori jadal rivojlanib bormoqda. O‘zbekistonda esa islomiy moliya institutlari faoliyatini yo‘lga qo‘yish, sukuklarni qonunchilik asosida tartibga solish va ularni kapital bozorida ommalashtirish imkoniyatlari hali yangi bosqichda turibdi. Shu boisdan, Sukukni O‘zbekiston kapital bozoriga joriy etish jarayonining iqtisodiy samaradorligini chuqur o‘rganish, uning afzalliklari, salohiyati va imkoniyatlarini aniqlash bugungi kun moliyaviy sektorining muhim vazifalaridan biri sanaladi. Mazkur tezisda Sukukning nazariy asoslari, ularning kapital bozoridagi funksiyalari, xalqaro tajribalar, shuningdek, O‘zbekiston sharoitida joriy etishning iqtisodiy samaradorligi tahlil qilinadi hamda amaliy tavsiyalar ilgari suriladi. Mamlakatimizda bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida kapital bozorini rivojlantirish, investorlar uchun yangi moliyaviy instrumentlar yaratish va iqtisodiyotga to‘g‘ridan-to‘g‘ri 30 investitsiyalar oqimini oshirish ustuvor yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan, xalqaro moliya tizimida keng qo‘llanilayotgan islomiy moliyaviy instrumentlar — xususan Sukuk (islomiy obligatsiyalar) O‘zbekiston kapital bozorida ham joriy etilishi zaruriyati tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Sukuk — bu foiz asosida emas, balki haqiqiy aktivlarga tayanib daromad taqdim qiluvchi moliyaviy vosita bo‘lib, u shariat qonun-qoidalariga mos keladi. Jahonda aynan musulmon aholisi ko‘p bo‘lgan davlatlarda ushbu instrument moliyaviy barqarorlik, investitsiya jalbi va davlat loyihalarini moliyalashtirishda samarali vosita sifatida xizmat qilmoqda. Ushbu esseda O‘zbekistonda Sukukni kapital bozoriga joriy etish imkoniyatlari, iqtisodiy samaradorligi va uni amalga oshirishda duch kelinishi mumkin bo‘lgan muammolar tahlil qilinadi. 1. Sukukning mohiyati va turlari Sukuk — bu shariat talablariga mos, real aktivlar bilan ta'minlangan obligatsiya tipidagi qimmatli qog‘ozlar bo‘lib, u investorlar uchun an’anaviy foizli obligatsiyalarga muqobil hisoblanadi. Ular orqali daromad, odatda, aktivdan olinadigan ijaraviy daromad yoki savdo foydasiga asoslanadi. Ijara sukuki i r a l r u t y Mudaraba sukuki i s o s a g n Murabaha sukuki i n k u k u S Musharaka sukuki 1-rasm: Sukukning asosiy turlari Manba: Muallif ishlanmasi. - Ijara sukuki – investor ijaraga berilgan aktivdan olinadigan daromadni oladi. - Mudaraba sukuki – foyda va zararni taqsimlash asosida sheriklik modeli. - Murabaha sukuki – belgilangan narxda tovar sotish orqali daromad olish. - Musharaka sukuki – ikki yoki undan ortiq tomonning qo‘shma investitsiyasi orqali foyda olish. Ushbu turlar global miqyosda keng qo‘llaniladi va turli mamlakatlarda yirik infratuzilmaviy loyihalarni moliyalashtirishda muvaffaqiyatli natijalar bergan. O‘zbekiston kapital bozoriga sukukni joriy etish bir qator iqtisodiy afzalliklarni taqdim etadi. E