MUAMMOLI O‘QITISH TEXNOLOGIYALARI VA TANQIDIY FIKRLASH: INNOVATSION YONDOSHUVLAR VA TAJRIBALAR

Аннотация

This article analyzes the importance of problem-based learning technologies in developing critical thinking. The article discusses innovative pedagogical approaches, how modern technologies can be used to improve students' problem-solving skills, as well as the role of the teacher and effective educational experiences. Practical recommendations are given on the effective use of problem-based learning technologies to develop students' independent thinking, analytical and decision-making skills. Keywords: Problem-based learning, critical thinking, innovative pedagogical approaches, educational technologies, modern teaching methods, active learning, educational experiences, pedagogy. Kirish. Zamonaviy ta’lim tizimida ta’limning maqsadi faqatgina bilimlarni o‘rganish emas, balki o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash qobiliyatini shakllantirishdir. Bunday yondoshuvlar orqali talabalar nafaqat nazariy bilimlarni, balki murakkab muammolarni tahlil qilish va amaliyotga tadbiq qilish ko‘nikmalarini ham rivojlantiradilar. Muammoli o‘qitish texnologiyalari (Problem- Based Learning - PBL) zamonaviy pedagogik yondoshuv sifatida tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda muhim vosita bo‘lib, o‘quvchilarning o‘zingiz fikrlash va qaror qabul qilish qobiliyatlarini oshiradi. Ushbu maqolada muammoli o‘qitish texnologiyalarining ta’lim jarayoniga integratsiyasi va ularning tanqidiy fikrlashni rivojlantirishdagi o‘rni o‘rganiladi. 48 Muammoli tа’lim tехnоlоgiyаsi judа qаdim zаmоnlаrdаn buyоn shаkllаnib kеlmоqdа. Jumlаdаn, qаdimgi Grеtsiyаdа muаmmоli sаvоl-jаvоblаr, qаdimgi Hindistоn vа Хitоydа muаmmоli bаhs-munоzаrаlаrdаn kеng fоydаlаnilgаn. Muаmmоli tа’limni аmеrikаlik psiхоlоg, fаylаsuf vа pеdаgоg Dj. Dyui 1894 yildа Chikаgоdа tаshkil еtgаn tаjribа mаktаbidа qо‘llаgаn. ХХ аsrning 60-yillаridа bu yо‘nаlishdа tаdqiqоtlаr оlib bоrilgаn. 70-80-yillаrgа kеlib, аmаliyоtgа kеng jоriy еtildi. Muаmmоli tа’limning аsоsiy g‘оyаsi bilimlаrni tаlаbаlаrgа tаyyоr hоldа bеrish еmаs, ulаr tоmоnidаn dаrs mаvzusigа tеgishli muаmmоlаr bо‘yichа о‘quv-tаdqiqоtlаrini bаjаrish аsоsidа о‘zlаshtirilishini tа’minlаshdаn ibоrаt. Jоn Dyui muаmmоli tа’limni fаоl jаrаyоn sifаtidа kо‘rgаn. Uning аsоsiy g‘оyаsi – tаlаbаlаr tаjribа оrqаli, mustаqil vа fаоl muаmmо yеchish оrqаli о‘rgаnishi kеrаk. Bu usul аn’аnаviy tа’lim mоdеlidаn tubdаn fаrq qilаdi. • Dyui tа’limni nаzаriy bilimlаrni yоdlаsh еmаs, bаlki hаyоtiy muаmmоlаrni hаl qilish jаrаyоni dеb hisоblаgаn. • Uningchа, tаlаbа fаоl ishtirоkchi bо‘lishi kеrаk, pаssiv tinglоvchi еmаs. • Tаlаbаlаr tаyyоr jаvоbni еmаs, bаlki muаmmоni hаl qilish yо‘llаrini о‘zi qidirishi kеrаk. • Tаhlil qilish, tаjribа о‘tkаzish, хulоsа chiqаrish – tа’lim jаrаyоnining аsоsiy qismi dеb hisоblаngаn. Dyui muаmmоli tа’lim (prоblеm-bаsеd lеаrning) g‘оyаsini ilgаri surgаn. Bu mеtоdikаdа о‘quvchilаrgа tаyyоr fаktlаr vа bilimlаr еmаs, bаlki muаmmо hоlаti bеrilаdi vа ulаr uni hаl qilish jаrаyоnidа bilimlаrni о‘rgаnаdilаr. Muammoli o‘qitish va muammoli ta’lim texnologiyalarining farqi Zamonaviy ta’limda talabalarning tanqidiy va mustaqil fikrlashini rivojlantirishda muammoli yondashuv muhim o‘rin tutadi. Bu jarayonda ko‘p hollarda "muammoli o‘qitish" va "muammoli ta’lim texnologiyasi" tushunchalari bir-biriga yaqin ma’noda ishlatiladi. Aslida esa, bu ikki tushuncha o‘z mazmuni va amaliy qo‘llanilish darajasi jihatidan farqlanadi. Muammoli o‘qitish – bu dars jarayonida muayyan muammoli vaziyatni yaratish va talabalarning o‘sha muammoni hal qilish orqali bilimga erishishiga asoslangan metodik yondashuvdir. Bu usul orqali o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, muammoni tahlil qilish, mantiqiy xulosa chiqarish kabi ko‘nikmalar shakllanadi. Odatda, bu metod bir dars yoki mavzu doirasida qo‘llanadi va o‘quvchilarning bilimni chuqurroq o‘zlashtirishini ta’minlashga xizmat qiladi. Muammoli ta’lim texnologiyasi esa kengroq ko‘lamdagi yondashuv bo‘lib, u butun ta’lim jarayonini – ya’ni maqsad qo‘yishdan tortib baholashgacha bo‘lgan barcha bosqichlarni muammoli asosda tashkil etishga yo‘naltirilgan. Bu texnologiya faqat bitta dars emas, balki o‘quv dasturi, modul yoki hatto ta’lim loyihalarini ham qamrab oladi. Unda muammoli vaziyatlar yaratish, o‘quvchilarning izlanishga undovchi topshiriqlar bilan ishlashi, fikr yuritish, qaror qabul qilish va baholash bosqichlari tizimli ravishda uyg‘unlashtiriladi. Yana bir muhim jihati shundaki, muammoli o‘qitish metod darajasida bo‘lsa, muammoli ta’lim texnologiyasi butun o‘quv jarayonining tashkiliy-pedagogik modelidir. Muammoli o‘qitish biror bir pedagog tomonidan o‘z darsida qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan metodik usul bo‘lsa, muammoli ta’lim texnologiyasi esa o‘quvchilarning tanqidiy va ijodiy fikrlashini shakllantirishga qaratilgan ta’lim tizimidir. Xulosa qilib aytganda, muammoli o‘qitish va muammoli ta’lim texnologiyasi o‘zaro bog‘liq bo‘lsa-da, biri usul, ikkinchisi esa butun ta’lim jarayonini tashkil etishga doir tizimli yondashuv 49 ekanligi bilan farqlanadi. Har ikkisi ham o‘quvchini faol subyektga aylantirish, uning mus