TARJIMA JARAYONIDA YUZAGA KELADIGAN MADANIY MUAMMOLAR VA ULARGA YECHIMLAR

Аннотация

В статье анализируются культурные проблемы, возникающие в процессе перевода. Различия между разными культурами могут привести к семантической двусмысленности, неправильным толкованиям и культурной несовместимости при переводе. В статье показано, как культурные аспекты, такие как процессы культурного непонимания, религиозные ценности, юмор и ирония, социальные роли, историко-географический контекст и стилистические выражения, создают проблемы в процессе перевода. Обсуждаются серьезные негативные аспекты и последствия, возникающие в процессе перевода. В нем также содержится информация об эффективных методах, которые переводчики могут использовать для предотвращения этих проблем. Статья, включающая решения и меры, служит полезной научной и практической основой для переводчиков, лингвистов и культурологов. Kalit so’zlar: Tarjima, madaniyat, streotip, kontekst, adaptatsiya, transliteratsiya, transpozitsiya, tafovut, yechim. Keywords: Translation, culture, stereotype, context, adaptation, transliteration, transposition, difference, solution. Ключевые слова: Перевод, культура, стереотип, контекст, адаптация, транслитерация, транспозиция, различие, решение. iborasini ruscha tilidan tarjima qilish. 4 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Tarjima – bu shunchaki bir tildan ikkinchisiga tarjima qilish emas, balki, madaniyatlar, davlatlararo ko’prik qurish jarayonidir. Har bir til o’ziga xos madaniyat, tarix va mentalitetni aks ettiradi. Shu boisdan ham tarjimon faqat so’zlarni emas, balki, ular ortidagi madaniy mazmun – mohiyatni ham to’laqonli ravishda anglay olishi , tushunishi, tinlovchi va so’zlovchi o’rtasida yoxud bir aloqa vositasi, ko’prik vazifasini bajarishi kerak. Ayniqsa, ikki xil madaniyat vakillari o’rtasidagi aloqa jarayonida madaniy tafovutlar, turlicha qarashlar kelib chiqishi tabiiy hol, albatta. Tarjimani bir so’z bilan aytda transformatsiya jarayoni deya olish mumkin. Umuman olib gapiradigan bo’lsak, tarjima qilingan har qanday turdagi matn , nutq yoki asar o’quvchiga asl holidagi mazmunni yetkaza olishi kerak, Mashhur amerikalik tilshunos Yevgeniy Nida ta'kidlaganidek, "Yaxshi tarjimaning ta'rifi qabul qiluvchining tarjima qilingan xabarga bo'lgan munosabatiga bog'liq va bu ma'lumotni asl nusxada berilganda qabul qiluvchilarning xabarga qanday javob bergani bilan taqqoslash lozim".[1] Rossiyalik olim Yakobsonning fikricha, tarjima shunchaki shakllarning boshqa tilga o'zgarishi emas, balki axborot almashtirish bo'lib, tarjimonning vazifasi qabul qilingan ma'lumotni belgilangan tildagi shakllarga o'zgartirishdir. "Shotlandiyalik tilshunos Ketford tarjima jarayonida ma'no ekvivalentligi bo'lmasligini ta'kidlab, faqat shakl jihatdan ekvivalentlik borligini tushuntiradi".[2] Tarjimaning asl maqsadi sifatida turli mamlakatlar o’rtasidagi madaniyatlarni bog’lab turuvchi ko’prik vazifasini ko’rsatib o’tishimiz mumkin. Mashhur amerikalik tarjima nazariyotchisi Yevgeniy Nida tarjimaga quyidagicha ta'rif bergan: "Tarjima, birinchidan, ma'no jihatdan, ikkinchidan, uslub jihatdan qabul qiluvchi tilni manba tilning sof ekvivalenti sifatida takrorlashdan iborat. Biroq, tarjima qilinayotgan tilda eng yaqin o'xshash ekvivalentning paydo bo'lishiga madaniy farqlar turli darajada ta'sir qiladi"[3]. Madaniy kontekstning o’zi nimaligiga to’xtaladigan bo’lsak, bu til orqali ifodalangan g’oya, jumla yoki ma’lum bir asarning qayerda , qanday sharoitda, muhitda madaniyatda kelib chiqqanini ham aytib o’itshimiz mumkin. Masalan, ingliz tilida "Thanksgiving" degan so‘z bor. Uni o‘zbek tiliga oddiygina “rahmat aytish kuni” deb tarjima qilish mumkin, lekin bu kun AQSh madaniyatida ancha chuqur ma’noga ega bo‘lgan bayramdir. Uni to‘g‘ri tushunish uchun AQSh tarixini va urf-odatlarini bilish zarur va tarjima jarayonida o’quvchiga aniq va tushunarli yetkazib berish maqsadida bu bayram haqida qo’shimcha ma’lumotlar aytib o’tish , masalan. Qanday holda , qaysi paytda o’tkazilishi , urf - odatlari haqida tushuncha berib o’tishi tarjima o’quvchisi uchun qulaylik va kontekstni to’g’ri anglashga yordam beradi. Madaniy muammolar tarjima jarayonida kelib chiqishi tabiiy, albatta, bunga sababa qilib har bir davlatning o’ziga xos an’ana, tradetsiyasi borligini dalil sifatida keltira olamiz. Tarjima jarayonida yuzaga keladigan madaniy muammolar va ularga yechimlar tilshunoslik, sotsiologiya va madaniyatshunoslik nuqtai nazaridan muhim mavzulardan biridir. Quyida asosiy madaniy muammolar va ularni hal qilish yo‘llari keltirilgan Madaniy muammolar: 1. Madaniy kontekstning yo‘qolishi: Har bir til o‘ziga xos madaniyatni aks ettiradi. Tarjimada bu kontekst yo‘qolishi mumkin. Masalan, hazil-mutoyiba, kinoya yoki iboralar boshqa tilga o‘girilganda ma'nosiz yoki noto‘g‘ri tushunilishi mumkin. 5 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si 2. Iboraviy tarjima muammolari: Idiomlar, maqollar, atamalar bevosita tarjima qilinsa, o‘z mazmunini yo‘qotadi. Masalan, ingliz tilidagi "It'