SHAXS QOBILYATLARINI EKSPERIMENTAL O’RGANISH

Аннотация

Shaxs qobiliyatlarini eksperimental o‘rganish — bu psixologiya, pedagogika, va nevrologiya kabi sohalarda ko‘plab tadqiqotlar uchun muhim bir jarayon. Bunday o‘rganishlar orqali shaxsning aqliy, emotsional, va ijtimoiy qobiliyatlari, shuningdek, ularning rivojlanishiga ta'sir etuvchi omillar tahlil qilinadi. Eksperimental o‘rganish metodlari yordamida shaxs qobiliyatlari o’rganish mumkin. Kalit so’zlar: Shaxs, qobilyat, bilim ko’nikma, eksperimental, individual, psixologiya faoliyat, intellekt, xususiyat, fikr, metod, diqqat, tasavvur. Qobiliyat —insonning individual salohiyati, imkoniyatlari. Qobiliyat bilimdan keskin farqlanadi, bilim mutolaa natijasi hisoblanadi. Qobiliyat shaxsning psixologik va fiziologik tuzilishining xususiyati sanaladi. Qobiliyat koʻnikma, malakadan farq qiladi. Aksariyat ilmiy manbalarda mohirlik bilan qobiliyat aynanlashtiriladi.Qobiliyat inson tomonidan koʻnikma va malakalarning egallanishi jarayonida takomillashib boradi. Har qanday qobiliyat turi shaxsga tegishli murakkab psixologik tushunchadan tashkil topgan boʻlib, u faoliyatning talablariga mutanosib xususiyatlar tizimini oʻz ichiga oladi. Shuning uchun qobiliyat deganda birorta xususiyatning oʻzini emas, balki shaxs faoliyatining talablariga javob bera oladigan va shu faoliyatda yuqori koʻrsatkichlarga erishishni taʼminlashga imkoniyat beradigan xususiyatlar sintezini tushunmoq lozim. Barcha qobiliyat uchun tayanch xususiyat kuzatuvchanlikda, yaʼni insonni fahmlash, obʼyektdan u yoki bu alomatlarni koʻra bilish, ajrata olish koʻnikmasidir. Eksperimental o‘rganish metodlari yordamida shaxs qobiliyatlari quyidagi jihatlardan o‘rganilishi mumkin: Kognitiv qobiliyatlar – Masalan, xotira, diqqat, tasavvur qilish, muammolarni hal qilish, mantiqiy fikrlash va ijodiy qobiliyatlarni o‘rganish. Eksperimentlar orqali bu qobiliyatlarning qanday rivojlanishini, ularga ta’sir qiluvchi omillarni (masalan, yosh, o‘qish usullari, ijtimoiy faktorlar) o‘rganish mumkin. Emotsional qobiliyatlar – Bunga odamning o‘z hissiyotlarini anglash, boshqarish, boshqalar bilan munosabatlarda emotsional intellektni qanday namoyon qilishini o‘rganish kiradi. Bu sohada ham eksperimentlar o‘tkazilib, qanday omillar emotsional ongni rivojlantirishga yordam berishini o‘rganish mumkin. Sotsial qobiliyatlar – Kommunikatsiya, ijtimoiy normaga rioya qilish, guruhda ishlash, boshqalar bilan hamkorlik qilish kabi ko‘nikmalarni o‘rganish. Eksperimental o‘rganishlarda ko‘plab metodlar ishlatiladi, jumladan: Laboratoriya eksperimentlari – Maxsus sharoitda o‘tkazilgan sinovlar, shaxslar yoki guruhlar orasidagi farqlarni aniqlash. Psixometrik testlar – Shaxs qobiliyatlarini o‘lchash uchun maxsus ishlab chiqilgan testlar, masalan, IQ testlari, emotsional intellekt testlari va boshqalar. Shaxs qobiliyatlari ustida bir qancha xorij olimlar izlanish olib borishgan, shulardan biri Galtonning inson qobiliyatlarini oʻrganishi oxir-oqibat differensial psixologiyaning asosini yaratishga va birinchi aqliy testlarni shakllantirishga olib keldi. U odamlarni har tomonlama 132 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo oʻlchashga qiziqdi. Bunga ularning hissiy kamsitish qobiliyatini oʻlchash kiradi, uning fikricha, intellektual qobiliyat bilan bogʻliq. Galtonning taʼkidlashicha,umumiy qobiliyatdagi individual farqlar nisbatan oddiy sezgi qobiliyatlari va stimulga reaksiya tezligida aks etadi. Bu sensorli diskriminatsiya va reaksiya vaqti testlari bilan obyektiv ravishda oʻlchanishi mumkin boʻlgan oʻzgaruvchilar. U shuningdek, odamlarning qanchalik tez reaksiyaga kirishganini oʻlchadi, bu esa keyinchalik aql-idrok qobiliyatini cheklaydigan ichki stimullar bilan bogʻladi. Galton oʻz tadqiqotlari davomida tezroq reaksiyaga kirishadigan odamlar boshqalarga qaraganda aqlliroq boʻladi, deb taxmin qildi.Inson qobiliyatlari maqsadlarning umumiy yo'nalishi bilan bog'liqligi, faoliyat motivlari,qobiliyatlarning shakllanishi va rivojlanishi o`rga nilgan. Individual eksperiment nafaqat insonda psixik jarayonlarning allaqachon o'rnatilgan xususiyatlarini o'rnatishga, balki ularni ma'lum bir daraja va sifatga erishish uchun maqsadli ravishda shakllantirishga imkon beradi. Buning sharofati bilan ta’lim jarayoni orqali idrok, diqqat, xotira, tafakkur va boshqa psixik jarayonlar genezisini eksperimental tarzda o‘rganish mumkin bo‘ladi. Aqliy qobiliyatlar nazariyasi miyaning hayot davomida rivojlanadigan funktsionaldir. M.Teplov fikriga ko'ra, qobiliyatlar har bir shaxsning harakat faoliyatini muvaffaqiyatli amalga oshirishga imkon beradigan xususiyatlaridir. Shuni ta'kidlash kerakki, qobiliyat faqat bilim va ko'nikmalar bilan chegaralanmaydi. Shu bilan birga, xarakter va shaxsiy xususiyatlar qobiliyatlarga bog'liq emas, chunki ular faoliyatning muvaffaqiyati bilan bevosita bog'liq emas. Masalan, "injiqlik" xarakter xususiyati insonning individual xususiyati bo'lishi mumkin, ammo uning muayyan faoliyat sohasidagi qobiliyatiga hech qanday aloqasi yo'q. Shuni ta'kidlash kerakki,