XIX АСРНИНГ ОХИРИ XX АСР БОШЛАРИДА МИРЗАЧЎЛ ВОҲАСИ АҲОЛИСИНИНГ ДЕҲКОНЧИЛИК МАДАНИЯТИДАГИ ТРАНФОРМАЦИОН ЖАРАЁНЛАР

Аннотация

– analysis of the influence of the formation of new settlements, economic life and transformation processes in the agricultural culture of the migrant population of the Hungry Steppe on the socio-economic state of the region in the late 19th - early 20th centuries. Keywords – Hungry steppe, agriculture, new harvest, cotton growing, resettlement policy, transformation, M. M. Bushuev. Россия империяси кўчирувчилик сиёсати натижасида Мирзачўлда ташкил топган рус қишлоқлари аҳолисининг маҳаллий деҳқончилик анъаналарини ўзлаштирилиши билан бир қаторда, воҳага янги экин навларининг кириб келиш жараёни, уларининг воҳа бўйлаб тарқалиши, тажриба даласининг ташкил топиши, узумчилик соҳасидаги ўзгаришлар таъсири масалаларини ўрганиш долзарб аҳамиятга эгадир. А.Шахназаров, В.Масальский, М.Бушуев, П.Скриплев, В.Ф.Караваев каби Россия империяси маъмурлари тадқиқотларида воҳадаги қишлоқ хўжалиги соҳасидаги ўзгаришлар, мустамлака маъмуриятининг аграр сиёсати таҳлил қилинган[1]. А.Бозорбоев ХIХ аср охири – ХХ аср бошларида Мирзачўлда аграр муносабатлардаги ўзгаришлар ҳақидаги илмий тадқиқот ишида воҳадаги ўтроқ, кўчманчи ва ярим кўчманчи ва кўчириб 58 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference келтирилган аҳолининг хўжалик юритиш шакллари хақида жуда бой манбалар таҳлили орқали ўрганиб, тегишли илмий хулосаларини берган[2]. Ж.Ҳайитовнинг “Туркистонда янги экин навларининг тарқалиши ва улардаги ўзгаришлар (XIX аср охири – XX аср бошлари)” номли монографиясида ўлкага сабзавотчилик ва полизчилик тармоғига янги экин навлари кириб келиши, улар трансформацияси, қишлоқ хўжалигидаги янги, техник ўзгаришлар, бу борада махсус муассаса ва ташкилотлар фаолияти масалалари ҳар томонлама тадқиқ қилинган[3]. Сирдарё райони бўйича кўчирувчилик ишлари бошлиғи В.А. Арцишевский Мирзачўлга кўчиб келувчи рус аҳолисини ер билан таъминлаш масаласини ҳал қилишни икки хил йўлини таклиф этган. Биринчи йўл бўйича маҳаллий аҳоли томонидан фойдаланиб келинаётган ерлар тортиб олиниб, кўчиб келувчиларга берилиши керак эди. Иккинчи ҳолатда эса, 3 минг десятинадан ошиқ давлат ерлари кўчиб келувчиларга бўлиб берилиши режалаштирилган[4].«Романовский» ва «Конногвардейский» қишлоқлари деҳқонларига 12 десятинадан ер берилган. 1907 йил баҳорида Николай I канали орқали суғориладиган 1000 десятина ер фойдаланиш учун кўчирувчилик бошқармаси ихтиёрига берилган эди. Бу ерлар «Голодная степь» темир йўл станцияси ва Волинский кўприги оралиғида жойлашган бўлиб, энг яхши суғориладиган давлат ерлари бўлган. Бошқарма бу ерларни ерга кучли эҳтиёжи бўлган кўчиб келувчиларга бўлиб берган. 1913 йилдан бошлаб, Мирзачўлда хуторли ва отрубли хўжалик сиёсати қўлланилган. Кўчирувчилик бошқармаси бўлажак қишлоқларга ажратилган ерларни олдиндан алоҳида ер майдонларига ажратиб, тайёрлаб қўйилган жойларга рус деҳқонларини кўчириб келтирган. Мирзачўлда хуторли ва отрубли хўжалик юритиш учун ажратилган дастлабки қишлоқ «Велико- Алексеевский» бўлган. Рус қишлоқлари хўжалигидаги бошқа муҳим ҳаётий масала сувдан фойдаланиш бўлган.1907 йил 25 апрелда Туркистон Давлат мулклари ва деҳқончилик бошқармаси ва Сирдарё кўчирувчилик райони маъмурлари иштирокида бўлиб ўтган йиғилиш қарорига кўра, Николай I каналидан фойдаланиш, уни таъмирлашга сарфланаётган харажатлар Беговот ва Сегиз-сари қишлоқларининг ўтроқ аҳолисидан, Туркман, Уяс, Қўштамғали, Ачамайли, Тентак овул, Бой овул, Парчаюз овулларининг ўтроқ турмуш тарзига ўтаётган аҳолисидан, «Николаевский», «Конногвардейский», «Романовский», «Духовский» ва «Надеждинский», «Обетований», «Верхний 59 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference Волинский» ва «Нижний Волинский» қишлоқлари аҳолисидан, Н.К. Романов қўрғонидан ва «Голодная степь» темир йўл станцияси аҳолисидан олиниши белгилаб қўйилган[5]. Дастлаб «Романовский» ва «Надеждинский» қишлоқлари, кейинчалик эса бошқа рус қишлоқлари аҳолиси деҳқончилик билан шуғуллана бошлаган. Бу ерда бўлиб турадиган доимий шамоллар, ерларнинг экин экиш учун ноқулайлиги, ҳаттоки чорва учун озуқанинг етишмаслигидан азият чекканлар. Бошқа рус қишлоқларидаги аҳоли ўз ер майдонлари бўлмаганлиги туфайли дуч келган жойдаги ер майдонларини ўзлаштирган. Сув танқислиги, суғоришда узилишларга олиб келувчи навбатчилик ва уруғларни давлат ссудаси сифатида ўз вақтида ва мунтазам равишда берилмаслиги натижасида кўп ҳолларда ишлов берилган далаларга экин экилмаган.Айрим рус қишлоқлари аҳолисининг катта бўлмаган экинзорлари чигиртка босиши натижасида нобуд бўлган ёки баҳор фаслининг қурғоқчил келганлиги туфайли куйиб кетган. Масалан, «Романовский» ва «Надеждинский» қишлоқларида шундай ҳолат кузатилган. Маълум вақт ўтгач, бошқа рус қишлоқлари деҳқонлари ҳам қишлоқ хўжалиги билан шуғуллана бошлаган. Масалан, 1891 йилда қишлоқ хўжалиги билан фақат 3 та рус қишлоғидаги деҳқонлар шуғулланган бўлса, 7 йил ўтгач, яъни 1898 йилда, уларнинг сони 8 тага етган. Кўчиб келган рус деҳқонлари асосан буғдой, арпа, шоли, сули ва қўшимча жўхор