XIX ASR IKKINCHI YARMI XX ASR BOSHLARIDA QORAQALPOQLARNING TURMUSHI VA MADANIYATI

Аннотация

Ushbu tezisda XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Qoraqalpoq xalqining turmushi, madaniyati, an’analari va ularning o‘zgarish jarayonlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda xalqning iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayotining asosiy jihatlari, o‘ziga xos urf-odatlar, qo‘shiqlar, raqslar, kiyim-kechak va maishiy texnikaning rivojlanishi masalalari yoritiladi. Shuningdek, bu davrda Qoraqalpoq xalqining o‘zini ifodalash shakllari, uning san’ati va diniy hayoti hamda o‘zgarishlarga olib kelgan tarixiy va ijtimoiy jarayonlar ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: Qoraqalpoqlar, ijtimoiy hayot, Qora uy, iqtisodiy o‘zgarishlar, siyosiy bosim, mustamlaka siyosati, chorvachilik, qishloq xo‘jaligi, Rossiya imperiyasi, ta’lim, madaniyat. XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Oʻrta Osiyo va uning tarkibidagi xalqlar uchun ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy jihatdan muhim oʻzgarishlar davri bo‘ldi. Bu davrda, ayniqsa, Qoraqalpoq xalqi o‘zining tarixiy, madaniy, iqtisodiy va siyosiy hayotida katta o‘zgarishlarga duch keldi. Qoraqalpoqlar asosan chorvachilik va qishloq xo‘jaligiga asoslangan iqtisodiy hayot tarziga ega edi. Biroq, XIX asrning oxiri – XX asr boshlarida bosqinchilik siyosati va mustamlaka tizimi tufayli iqtisodiy hayotda sezilarli o‘zgarishlar yuz berdi. Qishloq xo‘jaligi va savdo- sotiqning yangi shakllari, shuningdek, yer va resurslarga boʻlgan qarama- qarshiliklar ham kuchaygan. Siyosiy hayotda, ruslar tomonidan olib borilgan mustamlaka siyosati va amaldagi siyosiy tizim o‘zgarishlarga olib keldi. Qoraqalpoqlar o‘z huquqlarini himoya qilish, erkinlik va ozodlik uchun bir qancha harakatlar ko‘rsalar ham, bu harakatlar ko‘pincha bostirilgan. Shu bilan birga, Qoraqalpoq ijtimoiy tuzilmasida qishloq jamoalari va urug‘lar o‘rtasidagi an'anaviy aloqalar, yer egaligi va ijtimoiy tabaqalanish tizimi o‘zgarishlar va yangi ijtimoiy-iqtisodiy realiyalarga moslashishga harakat qildi. 40 SCIENCE AND INNOVATION IN THE EDUCATION SYSTEM International scientific-online conference Biroq, o‘zining madaniy merosi va urf-odatlarini saqlab qolgan holda, Qoraqalpoq xalqi o‘zining tarixiy yo‘lini davom ettirishga intildi. Asosiy qism XIX asr ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Qoraqalpoq xalqining turmushi va madaniyati bir qancha o‘zgarishlarni boshdan kechirdi. Bu davrda ular o‘zining an’anaviy hayoti va madaniyatini saqlab qolishga harakat qilib, shu bilan birga yangi ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlarga moslashishdi. Qoraqalpoq xalqi, asosan, dehqonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullangan bo‘lib, bu ularning iqtisodiy hayotining asosiy yo‘nalishlari edi. Shu bilan birga, hunarmandchilik ham katta ahamiyatga ega bo‘lib, ko‘plab turli kasblar, jumladan, temirchilik, to‘qimachilik va gilamchilik rivojlangan edi. Iqtisodiy hayot va mehnat taqsimoti: XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Qoraqalpoq jamiyatida iqtisodiy hayotning boshliqlari sifatida dehqonchilik va chorvachilik turgan. Qoraqalpoqlar o‘zlarining maydonlarida bug‘doy, arpa, paxta, sholi va boshqa ekinlarni yetishtirganlar. Ayni paytda, cho‘ponlar chorva boqish bilan shug‘ullangan, bu esa ularning turmush tarzini shakllantirgan. O‘zgaruvchan iqlim sharoitlari va erlarning suv bilan ta’minlanishi, ayniqsa, o‘zgaruvchan sharoitda, bu sohaga bog‘liq muammolarni keltirib chiqardi. Shu bilan birga, bu davrda chorvachilikning ko‘plab turlari, masalan, qo‘y, sigir va echkilar boqilgan. Qoraqalpoqlar mehnat taqsimoti va ijtimoiy tuzilishga amal qilib yashashgan. Qishloqlarda, asosan, dehqonlar va chorvadorlar, shuningdek, turli hunarmandlar yashagan. Erkaklar ko‘proq qishloq xo‘jaligi va chorvachilik bilan shug‘ullangan bo‘lsa, ayollar oilaviy ishlarda, uy-ro‘zg‘or ishlarida, oziq-ovqat tayyorlashda va boshqa kundalik hayotda faol bo‘lishgan. Ularning roli juda katta edi, ayniqsa, oilaning farovonligi va kundalik hayoti ayollar yordamida tashkil etilgan. Qoraqalpoqlar o‘zlarining boy madaniy an’analari bilan ajralib turadi. Madaniyatning muhim qismlaridan biri – bu xalq musiqasi va san’ati. XIX asrning oxiri va XX asr boshlarida xalq musiqasi, xususan, dostonlar, qo‘shiqlar va o‘yinlar taraqqiy etdi. Qoraqalpoq musiqa san’ati o‘zining yuksak melodik va ritmik xususiyatlari bilan ajralib turadi. Shu bilan birga, qadimiy musiqiy asboblar, masalan, dutor, g‘ijjak va tambur kabi asboblar keng tarqalgan edi. Qoraqalpoq xalqining dastlabki o‘ziga xos musiqiy janrlaridan biri – “maqomlar”dir. Raqslar ham Qoraqalpoq madaniyatida muhim o‘rin tutadi. Qoraqalpoq raqslarida turli davrlar va ijtimoiy qatlamlarga tegishli o‘ziga xos 41 SCIENCE AND INNOVATION IN THE EDUCATION SYSTEM International scientific-online conference xarakteristikalar mavjud bo‘lib, ular milliy bayramlar, to‘ylar va boshqa ijtimoiy tadbirlarda ifodalangan. Qoraqalpoqlarning an’anaviy kiyimlari o‘ziga xos va go‘zal bo‘lib, ular asosan ipak va jun matolaridan tayyorlangan. Erkaklar turli xil turli shakldagi uzun ko‘ylak va shim kiyishgan, ayollar esa ko‘pincha turli xil bezaklar va naqshlar bilan bezatilgan uzun k