ЖИНОИЙ ЖАЗО ТИЗИМИДА ОЗОДЛИКНИ ЧЕКЛАШ ЖАЗОСИНИНГ МОҲИЯТИ ВА ЎРНИ

Аннотация

This article analyzes the legal nature of custodial sentences, its philosophical foundations, and practices in different countries. In particular, the concept of custodial sentences in the criminal legislation of the Republic of Uzbekistan is studied on the basis of international standards, including the UN “Standard Minimum Rules for Non-custodial Measures” (Tokyo Rules). The results of the study indicate the importance of custodial sentences in social stability and the protection of human rights. Also, proposals are made to increase the effectiveness of this punishment. Keywords: custodial sentences, criminal punishment, human rights, public security, international standards. СУЩНОСТЬ И РОЛЬ НАКАЗАНИЯ В ВИДЕ ОГРАНИЧЕНИЯ СВОБОДЫ В СИСТЕМЕ УГОЛОВНЫХ НАКАЗАНИЙ Аннотация. В статье анализируется правовая природа наказания в виде лишения свободы, его философские основы и практика его применения в различных странах. В частности, понятие ограничения свободы в уголовном законодательстве Республики Узбекистан было изучено на основе международных норм, в том числе «Минимальных стандартных правил ООН в отношении мер, не связанных с тюремным заключением» (Токийские правила). 445 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4 Результаты исследования демонстрируют важность наказания в виде лишения свободы в содействии социальной стабильности и защите прав человека. Также были высказаны предложения по повышению эффективности данного наказания. Ключевые слова: ограничение свободы, уголовное наказание, права человека, общественная безопасность, международные стандарты. Халқимизнинг эркин ва фаровон, қудратли Янги Ўзбекистонни барпо этиш бўйича хоҳиш-иродасини рўёбга чиқариш, ҳар бир фуқарога ўз салоҳиятини ривожлантириш учун барча имкониятларни яратиш, соғлом, билимли ва маънавий баркамол авлодни тарбиялаш, глобал ишлаб чиқаришнинг муҳим бўғинига айланган кучли иқтисодиётни шакллантириш, адолат, қонун устуворлиги, хавфсизлик ва барқарорликни кафолатли таъминлаш мақсадида сўнгги йилларда жиноят ва жиноят-ижроия қонунчилигини тубдан ислоҳ қилишга алоҳида аҳамият қаратилиб, жиноий жазолар тизими, уларни тайинлаш ва ижро этиш механизмларини қайтадан кўриб чиқиш мазкур соҳада амалга оширилаётган ислоҳотларнинг устувор йўналишлари сифатида белгиланганлиги, бошқа жиноий жазолар қатори озодликни чеклаш жазоси, уни тайинлаш ва ижро этиш механизмларини ҳам комплекс тадқиқ қилинишини тақозо қилади. Ўзбекистон Республикасининг 2015 йил 10 августдаги “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида” ЎРҚ-389-сонли қонунига асосан амалдаги Жиноят кодексига озодликдан маҳрум қилиш билан боғлиқ бўлмаган янги жазо тури сифатида озодликни чеклаш жазоси киритилди. Ушбу жазо тури ЖКнинг 481-моддаси (Озодликни чеклаш)да белгиланган бўлиб, ушбу модданинг биринчи қисмида (эски тахрирда) “озодликни чеклаш суд томонидан маҳкумга нисбатан яшаш жойини у ёки бу сабаб билан тарк этишни бутунлай тақиқлашдан ёки сутканинг муайян вақтида яшаш жойидан чиқишни чеклашдан иборат”лиги белгиланди. Мазкур ЖК 481-моддасининг иккинчи қисмида озодликни чеклаш олти ойдан беш йилгача муддатга тайинланиши ҳамда суд томонидан белгиланадиган органлар назорати остида ўталиши белгиланган бўлса, учинчи қисмида қўлланилаётган тақиқнинг (чеклашнинг) хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда, суд маҳкумнинг зиммасига юклаши мумкин бўлган қўшимча тақиқлар (чеклашлар) назарда тутилди. Бундан ташқари ушбу моддада маҳкумга юклатилиши мумкин бўлган мажбуриятлар, жазони ўташдан қасддан бўйин товлаш оқибатлари ҳамда ушбу жазо тури тайинланиши мумкин бўлмаган шахслар тоифаси белгилаб қўйилди. 446 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4 Ўзбекистон Республикаси Президентининг “2022 – 2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида”ги ва ““Ўзбекистон – 2030” стратегияси тўғрисида”ги фармонлари ижросини таъминлаш борасида озодликни чеклаш жазосининг жиноят ва жиноят ҳуқуқий асосларини, уни тайинлаш амалиёти ва ижро этиш механизмларини қайта кўриб чиқиш, бу борадаги халқаро стандартлар ва айрим хорижий давлатлар қонунчилигининг ижобий жиҳатларини миллий қонунчиликка имплементация қилиш орқали озодликни чеклаш жазосининг самарадорлигини янада ошириш бугунги куннинг долзарб масалаларидан ҳисобланади. Ўзбекистон Республикасининг 2024 йил 04 августдаги “Пробация* тўғрисида”ги ЎРҚ-938-сонли қонуни билан 481-модданинг биринчи қисми “Озодликни чеклаш суд томонидан маҳкумга нисбатан уй-жойини у ёки бу сабаб билан тарк этишни бутунлай тақиқлашдан ёхуд ишлаш ёки ўқиш вақтидан, шунингдек иш ёки ўқиш жойигача бориши ва уй-жойига қайтиб келиши учун зарур бўлган вақтдан ташқари қолган вақтда уй- жойидан чиқишни чеклашдан иборат” таҳрирда баён этилди. Ҳозирги кунда мамлакатимизда амалга оширилаётган суд-ҳуқуқ соҳасидаги ислоҳотлар натижасида озодликдан маҳрум қилиш билан боғлиқ бўлмаган жиноий жазолар ва уларни ижро этиш механизмларини такомиллаштиришга эътибор янада кучайди. Хусусан, 2023 йил 11 сентябрда