FRANS BOAS: ETNOANTROPOLOGIYA, MADANIYAT VA IRQIY DISKRIMINATSIYAGA QARSHI KURASH

Аннотация

The article analyzes the scientific work of Franz Boas and his influence on the fields of ethnography, anthropology and linguistics. Boas's scientific approaches, his attitude towards evolution and diffusion, his views on the history of cultural change and their social significance are discussed. His historical and reformist approaches to ethnography, correct understanding of the differences between societies and their cultures play an important role. He also emphasizes his socio-political activities as a scientist who fought against racial prejudices and was ready for social justice. The article also evaluates the theoretical and practical developments of Boas in the fields of ethnography and anthropology, his students and the significance of his theoretical reforms. Keywords: Franz Boas, Ethnography, Anthropology, Linguistics, Diffusion, Evolution, Racial Discrimination, Socio-Political Activity, Historical Method, Colonialism. ФРАНЦ БОАС: ЭТНОАНТРОПОЛОГИЯ, КУЛЬТУРА И БОРЬБА С РАСОВОЙ ДИСКРИМИНАЦИЕЙ Аннотация. В статье анализируется научное творчество Франса Боаса и его влияние на области этнографии, антропологии и лингвистики. Обсуждаются научные подходы Боаса, его взгляды на эволюцию и диффузию, а также его взгляды на историю культурных изменений и их социальное значение. Его исторический и реформистский 595 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4 подходы к этнографии, а также его точное понимание различий между обществами и их культурами имеют важное значение. Он также был известен своей общественно- политической деятельностью как ученый, боровшийся с расовыми предрассудками и приверженный социальной справедливости. В статье также дается оценка теоретических и практических разработок Боаса в области этнографии и антропологии, его учеников, а также значимости его теоретических реформ. Ключевые слова: Франц Боас, этнография, антропология, лингвистика, диффузия, эволюция, расовая дискриминация, общественно-политическая деятельность, исторический метод, колониализм. Bahs munozaralar. Boasning ilmiy biografiyasi faktlari bilan boshlanadi. Millati bo'yicha u nemis yahudiy, ma'lumoti bo'yicha tanilgan amerikalik olim, fizika va matematikka aylangan, suv rangi bo'yicha dissertatsiya himoya qilib, barcha dunyo etnograflari o'rtasida sharafli o'rin egalladi, keyinchalik tilshunoslik, antropologik va etnografik asarlari bilan mashhur bo'ldi. Frans Boas 1858-yilda Vestfaliya, Minden shahrida tug'ilgan. Gaydelberg, Bonn va Kils universitetlarida o'qigan. 1881-yilda doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan. 1883-1884- yillarda u Amerikaga o'zining birinchi katta sayohatini amalga oshirdi, Buffinoga yerlarda u ayniqsa mahalliy aholi – eskimoslarning hayoti bilan qiziqdi. Ularga bir necha jurnal maqolalarini va 1888 yilda nashr etilgan “Markaziy eskimoslar” monografiyasini bag'ishladi. Amerika’dan qaytgach, Boas Berlin etnografiya muzeyida ishlay boshladi. Tez orada undan Germaniyani tark etmaslik imkoniyati paydo bo'ldi, bu yerda u amerikalik indianlar bilan uchrashdi: Berlinaga indianlarning Bell-kulla guruhi (Shimoliy-g'arbiy Amerika) uy-rojg'or buyumlari bilan birga olib kelindi. Boas indianlar tilini o'rganib oldi va ular haqida ikkita maqola nashr etdi. 1886-yilda u Amerikaning shimoli-g'arbiy qirg'oqlariga jo'nab ketdi, bu yerda taxminan bir yil o'tkazdi va o'shandan boshlab Amerikada butun umr qoldi. Bundan buyon Boas o'z ishining katta qismini shimoliy-g'arbiy qirg'oqdagi asirlarga, ayniqsa kvaqiutley asirlariga bag'ishladi. Boas turli vaqtlarda dotsent lavozimida ishlagan, keyinchalik AQShning turli universitetlarida professor, muzeylar bilan hamkorlikda (Chikagodagi Filda muzeyi, Nyu York tabiiy tarix muzeyi), jurnal tahririyatlarida ishlagan. 1896-yilda 40 yildan ortiq Kolumbiya universitetida (Nyu York) ishlagan. Boas Amerika tub aholisining etnografiyasi, tili va antropologiyasi bo'yicha ko'proq asarlar nashr eta boshlagani sababli, uning ilmiy nufuzi oshdi. U turli Amerika va Yevropa akademiyalarining muxbir va haqiqiy a'zosi etib saylandi, qator ilmiy jamiyatlarning a'zosi va prezidenti, bir nechta ilmiy jurnal tahririyatlari asoschisi edi. 596 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4 Boasning ko'p shogirdlari bo'lgan, ulardan ba'zilari ajoyib etnograf, antropolog va lingvist bo'ldi. Boas ilmiy faoliyati bilan birga faol jamoat ishlarida ham shug'ullandi, u doimo irqiy diskrimintatsiya va kolonizatsiyaga, umrining so'nggi yillarida esa – Gitler nattsizimiga qarshilik qildi. U ba'zi sovet olimlari bilan shaxsiy do'stona aloqada bo'lgan (Bogoraz, Yohel'son) va ko'p marta AQSh va SSSR aloqalarini yaxshilashga harakat qildi. Boas ikkinchi jahon urushi ortasida 1942-yilda 84 yoshida vafot etdi. Boas tomonidan nashr etilgan ko'p sonli o'ziga xos etnografik materiallar, folklor matnlari, turli indian tillari tavsiflari, antropologik asarlari bilan bir qatorda bir qancha maqolalar va nazariy va uslubiy mazmundagi bir nechta kitoblar ham nashr etildi. Ular, qisman va tavsiflo