УПОТРЕБЛЕНИЕ АРАБСКИХ ФОРМ МНОЖЕСТВЕННОГО числа В УЗБЕКСКОМ

Аннотация

Mazkur maqola o zbek tilshunosligi terminlarida arabcha ko plik shaklidagi so zlarning qo llanilishi, termin o rtasidagi aloqadorlik asalalari, tilshunoslik terminlarining o ziga xos xususiyatlari, o`zbek tiliga arab tilidan kirgan siniq ko`pliklar va ularning tildagi o`rni va ularning tilimizga kirish tarixi kabi masalalarga bag ishlanadi. Kalit so zlar: ulamo, a mol, a fol, maloika, Mashoyix, fuqaro, avliyo, sahoba, rusum, inshoot, aqvom, arbob, hudud, asbob, arvoh, Arabiston, Al-Farg`oniy , Beruniy, ko`plik shakllari, siyosiy-vaziyat, o`tmish xalqlari, bitmoq feli, tasavvur, tasvir. Ma lumki, o zbek tili leksik boyligini shu tilning o ziga xos leksik qatlami bilan birga o zlashgan qatlam ham tashkil qiladi. Xalqlar o rtasida turli sohalardagi o zaro aloqalar u yoki bu xalqning tillariga ta sir ko rsatgan. Bir tilga xos bo lgan fonetik, leksik va boshqa elementlar ikkinchi tilga o tib, o zlashib ketgan. O zbek xalqi xalqlar bilan iqtisodiy, siyosiy va madaniy aloqada bo lganligi, boshqa tillardan o zbek tiliga ham ko plab so zlarning o zlashuviga olib keldi. Bu, o z navbatida, o zbek tili lug at tarkibida o zlashgan leksik qatlamni vujudga kelishiga sabab bo lgan. Buni arab tili misolida ko rib chiqamiz. Lutfinisa Dehqanovaning ta kidlashicha, eski o zbek tili va hozirgi o zbek adabiy tilida arab tiliga xos bo lgan ko plik qolipdagi so zlari keng iste moldadir. Masalan, olim ulamo, rab arbob, sabab asbob, asl usl, asar asor, faqir fuqaro, amal a mol, xulq axloq, had hudud va h.k. Masalan, Ulamoning fasodi ta m bila va fuqaroning fasodi riyo birla Nasoyim ul-muhabbat 85-bet). Bu toifaning a mol va a fol va muomilot va riyozotdin va ba zini zikr qilmoq Nasoyim ul-muhabbat 85-bet). Shodmonova Gulhayoning ma lumot berishicha, Arabcha so`zlarning o`zbek tiliga kirib kelishidagi yana boshqa bir manba bu arab kitobchilik san atining butun borlig`i bilan turkiy xalqlar, birinchi navbatda, o`zbek xalqi madaniyatiga kuchli ta sir etishi bilan bog`liqdir. Biz bilamizki arab kitobchiligi islom dini yoyilishining dastlabki bosqichlarida muqaddas Qur oni Karimning ko`chirib tarqalishiga bo`lgan ehtiyoj natijasida shakllandi va rivoj topdi. Bunday deyishimiz uchun ma lum bir asoslar bor. Chunki ba zi manbalarda yozishlaricha, islom dinining paydo bo`lishiga qadar arablar o`zlarining muayyan bir yozuvlariga ega bo`lmagan. To`g`ri, III- IV asrlarga qadar ularda oromiy yozuvining arabcha variant qo`llanishda bo`lgan, lekin bu yozuv turi u qadar yoyg`in bo`lmaganligi sababli arab xalqi tarixi va hayotiga oid rivoyat hamda ertaklar, asosan, avloddan avlodga og`zaki rusumda yetib kelgan. Islom dinining paydo bo lishi va uning natijasida arab xalifasining tuzlishi bilan arab xalqining madaniy, siyosiy, iqtisodiy, hayotida keskin o`zgarishlar sodir bo`ldi. L.Dehqanova eski o zbek tili va hozirgi o zbek adabiy tilida ko plik qolipidagi arabiy so zlar ko plik ma nosini anglatgani holda keng qo llanadi. Malak maloika, she r ash or, hayvon hayvonot, sohib sahoba, ruh arvohva h.k. Nabotot va hayvonot kalomining samoi va maoniysiga vuquf topmoq Nasoyim ul-muhabbat 85-bet). ... Mashoyix diydorlaridin bahramand va suhbatlaridan anjumand ermish Nasoyim ul- muhabbat 85-bet). Ajdodlari arab bo lgan shayx Muborak ham ham Bianadagi xalq harakatida ishtirok etgan Humoyun va Akbar 275-bet). Chinorning dastlabki ellik oltmish yildagi o sish bir avlod umriga qiyos etgulikdir Humoyun va Akbar 286-bet). Ramazonova Shahodatning maqolasida VI asrning o`rtalariga qadar Arabiston yarim orolida yashagan qabila, urug`larning hayot tarzi qoloq bo`lib, ularning mutloq ko`pchiligida ibtidoiy-patriarxal tuzum munosabatlari hukum surganligi haqida ma lumotlar berilgan. Ko`chmanchi badoviy oilalari, urug`lari o`z chorva mollari uchun yer-suv, o`tloq qidirib keng sahrolar bo`ylab kezganlar. Hijozning bosh shahri-Makka xalqaro karvon savdosining muhim markazi hisoblangan. Makkalik quraysh qabilasi savdogarlarning turli mintaqalar bilan bog`langanligi, savdo -tijorat sohasi esa mana shu arab tilining yoyilishiga keng yo`l ochib berdi. Hamraqulova Shahzoda arabcha siniq ko`pliklar o`zagidan o`zgarib hosil bo`lishi haqida quyidagicha ma lumotlar beradi. Varoq bo`yi va eni ma lum hajmga ega bo`lgan, yozish uchun mo`ljallangan. Avroq varoq ning ko`plik shakli. Kitob ma lum matnli varoqlardan iborat, juzlab tikilgan, muqovalangan, hajmi 48 sahifadan kam bo`lmagan bosma asar. Kutub kitob so`zining ko`plkdagi shakli.Valad o`g`il bola, farzand. Avlod-ota-bobodanqolgan nasl. Ilm o`qish, o`rganish va tadqiqot, tahlil etish bilan erishiladigan bilim. Ulum ilm so`zining ko`plikdagi shakli. Xalq bir yerda yashovchi odamlar yig`indisi. Xoliq xalq so`zining ko`pligi. Yaratuvchi ijodkor. Xilqat yaratilgan, bunyodga kelgan narsa yoki kimsa. Fikr aynanfikr zikr. Afkor fikr so`zining ko`pligi. Tafakkur fikr yuritish,o`ylash, fikrlash. Kabir katta, ulug`. Akbar eng katta, ulkan. Xulosa qilib shuni aytadigan bo`lsak, boshqa tillar qatori arab tilidagi so`zlar, qo`shimchalar ham til