Гипс қолип массаларининг таркиби ва хусусиятлари

Аннотация

The properties of gypsum mixtures prepared on the basis of α- and β-calcium sulfates hemihydrates were studied. The strength and structural properties of mixtures are determined depending on their composition and the type of plasticizing additives. KEY WORDS: gypsum binders, additives, plasticizer, water absorption, porosity. КИРИШ Ҳозирги вақтда гипсли боғловчилар нафақат қурилишда, балки бошқа бир қатор тармоқларда ҳам кенг қўлланилади. Улардан фойдаланиш соҳаларидан бири керамика саноатидир. Гипсли боғловчилар анъанавий равишда керамика маҳсулотларини ишлаб чиқариш учун моделлар, қолиплар тайёрлаш учун ишлатилади. Бундай қолиплар сувнинг тез шимилиши ва шликкерни 11 https://eyib.uz Volume1| YANVAR 2025 ISSN: 3060-4648 сувсизланиши ҳамда етарли даражада мустаҳкамликка ва ғовакликка эга бўлиши керак. Ушбу хусусиятларни яхшилаш орқали гипс қолипларининг хизмат муддатини ва тайёр керамика маҳсулотлари сифатини сезиларли даражада ошириш мумкин [1-3]. Колипланувчи қоришмаларни тайёрлаш учун гипсли боғловчиларнинг турли модификатсияларидан фойдаланиб, гипс қолипларининг тузилиши ва хусусиятларини бошқариш мумкин. Бунга кальций сульфатнинг α- ва β- модификатсияларини аралаштириш орқали эришилади. Шунингдек гипс тошининг хусусиятларини ҳам таркибига махсус функционал қўшимчаларни киритиш орқали назорат қилиш мумкин [4-7]. Ушбу тадқиқотнинг мақсади гипс аралашмаларининг хусусиятларини ўрганиш ва уларни қолипбоп гипс қоришмашмалари сифатида ишлатиш имкониятларини баҳолаш, аралашманинг таркибини танлаш орқали мустаҳкамлик ва ғоваклик каби хусусиятларни яхшилашдир. МАТЕРИАЛЛАР ВА ТАДҚИҚОТ УСУЛЛАРИ Тадқиқотларда “Кнауф-Гипс” ОООнинг қурилиш гипси (β-ЯГ) ва “ЕКОКЕРАМА” МЧЖнинг чиқинди қолипларидан олинган юқори мустаҳкам гипсидан (α -ЯГ) фойдаланилди. Боғловчиларнинг фазавий таркиби кальций сульфат яримгидратдан ташкил топган (1-жадвал). 1-жадвал. Ишлатиладиган материаллар техник хусусиятлари Материалларни хусусиятлари α-ЯГ β-ЯГ Нормал қуйиқлиги,% 43 58 Намуналарни сиқилишга мустаҳкамлик чегараси, МПа 11,5 1 - 2соат қотгандан сўнг 28 9 - турғун вазнгача қуритилгандан сўнг Тишлашиш муддати, мин 10-30 8-00 - бошланиши 14-30 13-00 - тугаши Гипс хамирининг сувга талабчанлиги Суттард вискозиметрида, қуюқланиш кинетикаси Вика ускунасида, қотган гипснинг мустаҳкамлиги ГОСТ 23789 – 79 бўйича 4 × 4 × 16 см ўлчамдаги намуналарда аниқланди. НАТИЖАЛАР ВА УЛАРНИНГ МУҲОКАМАСИ Тадқиқотларнинг биринчи босқичида гипс аралашмалари массаси бўйича 20% оралиқ билан кальций сульфатнинг α -ЯГ ва β-ЯГ дан тайёрланди. Яримгидратнинг қотган α - ва β-модификатсияларининг тузилиши бир- биридан фарқ қилади: α -ЯГда кристаллар катта ва яхши, β-ЯГнинг кристаллар эса майда ва тартибсиз шаклланган (1-расм). 12 https://eyib.uz Volume1| YANVAR 2025 ISSN: 3060-4648 а) б) 1-расм. α -ЯГ (а) ва β-ЯГ (б) ларнинг микроскопик тасвирлари. Гипс қоришмаси таркибида кальций сульфатнинг α -ЯГ миқдори ортиши билан қуйиқланиш муддати узайади, лекин шу билан бирга, кальций сульфатнинг α-ЯГ сувга талабчанлиги камайганлиги сабабли нормал қуйиқлигини қиймати камаяди. Қоришмадаги β-ЯГ миқдори қанчалик кўп бўлса қотиш жараёни шунча эрта бошланади (2-жадвал). 2-жадвал Гипс қоришмаларини тишлашиш муддатлари ва нормал қуйиқлиги Тишлашиш муддатлари, мин-сек № Таркиб НҚ, % Бошланиши Тугаши 1 α-ЯГ 49 10-30 14-30 2 β-ЯГ 58 8-00 13-00 3 20% α-ЯГ + 80% β-ЯГ 57 8-30 11-00 4 40% α-ЯГ + 60% β-ЯГ 55 9-00 12-30 5 60% α-ЯГ + 40% β-ЯГ 53 9-30 12-30 6 80% α-ЯГ + 20% β-ЯГ 51 9-30 13-30 α-ЯГ кальций сульфат миқдорининг кўпайиши билан гипс аралашмасининг мустаҳкамлик хусусиятлари яхшиланди. Масалан, ўзгармас вазнгача қуритилган намуналарнинг сиқилишдаги мустаҳкамлиги 80 ва 20% α- ЯГ ни ташкил этган аралашмалар учун мос равишда 21,3 ва 8,6 МПа ни кўрсатди (2-расм). 13 https://eyib.uz Volume1| YANVAR 2025 ISSN: 3060-4648 2-расм. Гипс аралашмаси таркибини мустаҳкамлигига таъсири Таркибида α-ЯГ миқдори кўп бўлган намуналар юқори ғоваклик ва сув шимувчанлик кўрсаткичларига эга. Масалан, 20% α-ЯГ + 80% β-ЯГ ва 80% α-ЯГ + 20% β-ЯГ таркибдаги композицияларни ғоваклиги мос равишда 41,8 дан 30,6% гача камайди (2-расм). 50 % 45 , к и л 40 н а ч в 35 у м и ш 30 Ғов. в Сув шим. у 25 с , к и 20 л к а в 15 о Ғ 10 β-ЯГ 20% α-ЯГ + 40% α-ЯГ + 60% α-ЯГ + 80% α-ЯГ + α-ЯГ 80% 60% β-ЯГ 40% β-ЯГ 20% β-ЯГ 3-расм. Гипс аралашмаси таркибини говаклик ва сув шимувчанликка таъсири. ХУЛОСА α- ва β-кальций сульфат яримгидратлари асосидаги гипс аралашмалари олинди ва уларнинг техник хоссалари аниқланди. 14 https://eyib.uz Volume1| YANVAR 2025 ISSN: 3060-4648 Қоришмада кальций сульфат яримгидратининг α-модификатсияси улуши ортиши билан гипс хамирнинг нормал қуйиқлиги пасаяди ва тишлашиш муддати узаяди. Сиқилишдаги мустаҳкамлиги гипс қоришмасидаги α-ЯГ улушининг ортишига мутаносиб равишда ўзгаради. α-ЯГ миқдори ортиши билан ўзгармас вазнгача қуритилган гипс тошининг мустаҳкамлиги 10,1 дан 21,3 МПа гача ошади. АДАБИЁТЛАР 1. Ферронская А.В. Гипсовые материалы и изделия. Производство и применение. Справочник [Текст]. - М.: АСВ,