QORAQALPOQ MILLIY MUSIQIY CHOLG`U ASBOBLARI

Аннотация

His article describes the musical culture of the Qoraqalpoqs, the rich literary heritage of various genres in the form of the life of the Qoraqalpoq people, traditional songs, songs of national music, heroic and love stories, songs on various topics, as well as the fact that they are a people rich in their national musical instruments, and history. Keywords: musical sounds, melodies, traditions, harp, changkobuz, dutar, kabuz, balaman. КАРАКАЛПАКСКИЕ НАЦИОНАЛЬНЫЕ МУЗЫКАЛЬНЫЕ ИНСТРУМЕНТЫ Аннотация. В данной статье рассказывается о музыкальной культуре каракалпаков, о богатом литературном наследии различных жанров в виде быта Каракалпакского народа, о традиционных песнях, песнях национальной музыки, героических и любовных историях, песнях на разные темы, а также о том, что это народ, богатый своими национальными музыкальными инструментами, и истории. Ключевые слова: музыкaльные звуки, мелодии, традиции, арфа, чангкобуз, дутфр, кабуз, баламан. Qoraqalpoq xalqi qadimgi xalqlardan biri bo'lib, Markaziy Osiyo xalqlari orasida o'zining boy tarixi va o'z davriga mos keladigan madaniyati bilan ajralib turadi. Ko'pgina asrlik tarixi sahifalariga nazar tashlasak, qoraqalpoq xalqi o'zlarining turmushi ko'rinishida turli janrlardagi boy adabiy merosga, an'anaviy qo'shiqlarga, milliy musiqa qo'shiqlariga, qahramonlik va oshiqlik hikoyalariga, turli mavzulardagi qo'shiq va sahnalarga, shu bilan birga o'zlarining milliy musiqa asboblariga boy xalq ekanligini ko'ramiz. Bularning hammasi xalqning, millatning mol-mulki va qimmatbaho xazinalaridir. Qoraqalpoq xalqi qadim zamonlardan beri oʻzining koʻp qirrali va bebaho musiqa madaniyatiga ega boʻlgan Markaziy Osiyo mamlakatlaridan biridir. 159 NEW RENAISSANCE 2025 APRIL INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 4 Qoraqalpoq musiqa madaniyati yuksak darajada rivojlanib, yuksak choʻqqilarga koʻtarilganda, milliy cholgʻu asboblarimiz qadimdan muhim oʻrin egallagan. Bizning eng qimmatbaho musiqa asboblarining paydo bo`lishi, Ilm - fan shuni isbotlayaptiki, IV asr ham eramizning I asriga kelib taqaladi. Ko'pgina arxeologik izlanishlar shuni ko'rsatadiki, qadimgi shaharlardan biri, masalan, Qo'yqirilgan shahri, III asrlariga tegishli bo'lgan shahar tuprog'idan qo'lyozma arfaning rasmi chizilgan parchalar topilgani xalqning musiqaga bo'lgan munosabatidan dalolat beradi va bu musiqa asboblarining paydo bo'lganini aniqlashda aniq dalil bo'lishi mumkin. Rus olimi S.P.Tolstov boshchiligidagi Xorazm ekspeditsiyasining aʼzosi, koʻp yillar davomida musiqa asboblari boʻyicha izlanish ishlari bilan shugʻullangan olim R.L.Sadokov oʻzining bir necha fikrlarini aytib berdi: "Qo`y qirilgan shaharda topilgan katta arfa burchaklari kabi dutor qalpidagi asboblar Oʻrta Osiyoning qadimgi musiqasi bilan bogʻliq boʻlgan eng soʻnggi musiqa asboblaridan biridir. Bundan tashqari, u O'rta Osiyo arfasining dastlabki ko'rinishi sifatida tanilgan. Eng muhimi shundaki, Xorazm musiqa madaniyatiga ega bo`lgan mamlakat bo`ldi.”1 Bu topilma shuni ko'rsatadiki, Markaziy Osiyo xalqlari qatori bizning qoraqalpoq xalqimiz ham qadim zamonlardan beri o'zining badiiy san'atiga, yuksak darajadagi boy musiqa madaniyatiga ega bo'lgan. Ammo arab bosqinchilarining harakatlari natijasida musiqa asboblarimiz bir muncha vaqtga ko`pchilik orasida ko`rinmay qoldi. Ular odamlarning ishonchini qozonish maqsadida asbob-uskunalarimizning koʻpini yoʻq qilib yuborishdi. Arablar Markaziy Osiyoda g'alaba qozonganidan so'ng, islom dini va barcha madaniy boyliklarni yo'q qilishga harakat qilishdi, bu esa "shaytonning hidi, mamlakatni halokatga olib kelishi mumkin" deb, odamlarning g'azabini qo'zg'atdi va erkinlik hukmronligini o'zgartirdi. Bu to`g`risida marhum Juman baxshining ayoli Bibirabo Juman baxshidan eshitgan so`zini shunday aytadi. O'sha zamonlarda Buxoro amirining qo'lida bo'lgan xalqlarga shariat ko'rsatkichi bo'yicha soz chalib qo'shiq aytgan inson do`zax o`tida kuyadi. Kimda kim kuy chalib qo'shiq aytsa, u o`ldirtib, mol-mulki patsholik deb hukm chiqaradi. O`sha vaqtda ushbu hukm ostida, ko`p to`y marosimlar bo`lib o`tadi. Biroq, kuy va qo`shiqlarsiz o`tgan to`ylarda aholining ko`ngli hech to`lmadi. Bundan juda g`azabi chiqqan xalq ichidan G`arib ismli shoir qo`liga dutor olib Xonning huzuriga borib; 1 R.L.Sadokov. O dvux novıx izobrajeniyax sredneaziatskoy uglovoy arfı, «Vestnik» Karakalpakskogo filiala AN №4 Nukus-1965. 160 NEW RENAISSANCE 2025 APRIL INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 4 Soz bilan suxbatni yolg’on demanglar, Odam ota binyot bo’lganda bordır, Abıl-Qabıl onasining qornida, O’lar ham dunyoga kelganda bordır. - deb qo'shiq kuylaydi, Xondan bu hukmdan vos kechishini o`tib so`raydi. Koʻp vaqtdan beri eshitilmay turgan bu tovushni eshitib, podshohning koʻngli gʻashlandi.2 " ...Arablar g'alaba qozonganidan keyin arfa cholg'u asbobini ham ko'rish qiyin bo'ldi, biz XV-XVII asrlarida bu asbobdan boshqa hech qanday begona arfaning ko'rinishini topa olmaymiz, undan ke