K.ALLAMBERGENOV PROZASÍNDA TÁBIYAT TEMASÍNÍŃ SÓZ ETILIWI

Аннотация

В диссертации рассматривается своеобразие прозы доктора филологических наук, профессора Кенесбая Алламбергенова и отражение в ней темы природы. Также изучался вклад писателя в каракалпакскую литературу и его уникальное мастерство. Ключевые слова: Литература, писатель, художественное мастерство, тема природы, проза, роман, рассказ, повествование. Annotation: The thesis discusses the uniqueness of the prose of Doctor of Philology, Professor Kenesbay Allambergenov and the depiction of the theme of nature in it. The writer's contribution to Karakalpak literature and his unique skill were also studied. Keywords: Literature, writer, artistic skill, nature theme, prose, novel, short story, narrative. Milliy ádebiyatımız prozanıń rawajlanıw jolına salmaqlı shıǵarmaları menen úles qosqan jazıwshılardan biri, filologiya ilimleriniń doktorı, professor Keńesbay Allambergenov boldı. Onıń qáleminen dóregen shıǵarmalar oqıwshılar qáwimi súyip oqıytuǵın: «Dárya tartılǵan jıllar», «Qıyın ótkel», «Quslar qaytqan kún», «Dárbent», «Ómir máwritleri» sıyaqlı iri shıǵarmalarında birin- biri tákirarlamaytuǵın syujet, xarakter, personajlar háreketi, obraz jasaw sheberligi kózge taslanadı. Jazıwshınıń kólemli roman hám povestleri menen bir qatarda gúrrińlerinde ápiwayı detallardı paydalanıw arqalı qaharman 29 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference xarakterin ashıw, waqıya sheshimlerin ashıq aydın jazıwshılıq sezimler hám júrek tolǵanısları menen qarıstırıp beriw ózgesheliklerin ańlaymız. K.Allambergenovtıń qaraqalpaq prozasında gúrriń janrın rawajlandırıwda da belgili dárejede úlesi bar. Jazıwshınıń «Aq basqur», «Shuǵla», «Ala sıyır», «Nurlı shıń», «Názik nurlar», «Máwsimsiz neke», «Ubıjıq», «Eski nama», «Íza» sıqlı gúrrińlerinde hár túrli turmıslıq ǵalma-ǵallardı súwretlew arqalı geypara adamlar minez-qulqındaǵı adamgershilikke jatpaytuǵın, al basqalarındaǵı úlgi alarlıqtay qásiyetlerdi sheber túrde súwretlegen. K.Allambergenovtıń gúrrińlerinde obrazlardıń xarakterinde ápiwayıdan quramalılıqqa ósiw dinamikasın kóremiz. Jazıwshınıń «Shuǵla» gúrrińi 1977-jılı jazılıp, dáslep gazeta betlerinde járiyalandı, al, sońınan «Ómir máwritleri» roman hám gúrrińler toplamına kiritildi. Haqıyqatındada, bul gúrrińde ózine tán obrazlardı ushıratamız. Ilimpazlar F.Salaev, G.Qurbaniyazovtıń avtorlıǵındaǵı sózlikte obraz haqqında tómendegishe anıqlama berilgen: «Obraz ataması keń mánideshıǵarmada súwretlengen nárse, hádiyse, qatnasıwshı adamlar, kórkem súwretlew quralları sıyaqlı t.b. óz ishine aladı» tar mánidegi obraz túsiniginde, ádebiy shıǵarmada súwretlengen insan túsiniledi. «Shuǵla» gúrrińiniń bir ıqsham tárepi–onda adamdı jalıqtıratuǵın yamasa biriniń ismin ekinshisi menen ǵabırıstırıp jiberetuǵın obrazlar joq, yaǵnıy, gúrrińde tek sanawlı tórt personaj háreket etedi. Waqıyalar usı obrazlar dógereginde rawajlanıp baradı. Olar: shofyor jigit, onıń mákkár jeńgesi, jolawshı yamasa bajban ǵarrı hám ǵarrınıń qızı–Nurjamal. Waqıya ápiwayı ǵana nárseden, jigit penen jeńgesiniń dialogınan baslanadı. Qız izlew máselesi menen kelgen jigitke jeńgesi: «Qız, qız!». Qız qashar deyseń be? Áwel jeńgeńdi uwla, jeńgeńniń kewlin tap.... Gáptiń shını, saǵandım narıyzaman. Óziń-aq ayt, sennen kók shayı qara teńge qayır kórdik pe? Jeńgem bar edi dep, eń qurǵanda, bir eshek júgi otın ákelip taslaǵanda ne qıladı? Astıńda háwittey mashın...» Shofyor jigittiń jeńgesiniń usı sáwbetinen-aq onıń aqshaǵa bir ata jaqın ekenligi, kópshilikten usınday tiliniń júyrikligi menen paydalanǵısı keletuǵın ádeti, nápsiqawlıǵı seziledi. Gúrrińde waqıyalar jelisin ashıp beriwde jazıwshınıń ózine tán bayanlaw usılı, onı rawajlandırıw sheberligi anıq kózge taslanadı. Al, bajbannıń qızı Nurjamaldıń uyqısı aldınan terezesine jaqtı nur (shuǵla) túsiwi avtordıń sheberliginen dárek beredi. Óytkeni, nur detalı arqalı gúrrińde sóz etilip atırǵan mashqalalar áste - aqırın óz sheshimin taba baslaydı. Yaǵnıy qızdıń aynasına túsken mashina jaqtısı, onıń toǵaydabir nársege urılıwı izbe-izlikte berilip, oqıwshıǵa mashina 30 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference nege urıldı, shofyor jigittiń táǵdiri ne boldı, ol tiri qaldı ma, ya jeńgesiniń mákkarlıǵına bende bolıp toǵaydı qorıqlawshılar qolına tústi me?-degen sorawlarǵa juwap izletedi. Bunnan sońǵı waqıyalar: shofyor jigittiń mashinasınıń terekke urılıwı, oǵan qasqırdıń topılıwı, kók jal kasqırǵa ǵarrı hám onıń iytiniń qarsı shıǵıwı, usı sebepli jigittiń ólimnen qutılıp qalıwı waqıyası sóz etiledi.Sátsizlikke ushırap qıstıń qarlı boranında toǵayda ólimshi halatta jatırǵan jigitti ǵarrı hám onıń qızı Nurjamal emleydi. Shofyor jigittiń psixologiyalıq halatı, onıń sanasındaǵı qarama-qarsı oylardıń soqlıǵısıwı hám eń sońında keskin burılıs jasap, onıń óz qátesin túsiniwi jigittiń mına oyları arqalı bildiriledi: «Nege atı jónimdi soramaydı? Men kimmen ózi?!». Ol ǵarrını kórip jáne shorshıydı: «Baltanı kórip qoymadı ma eken?» Oylamay-aq qoyayın deydi, oylay beredi, tap usında