MALAKALI GANDBOLCHILARNING MAXSUS CHIDAMLILIGINI SHAKLLANTIRISH METODIKASI

Аннотация

This article is aimed at developing a methodology for forming special endurance in qualified handball players and determining its impact on their physical preparation level. During the study, various exercises were carried out to develop special endurance over a 12-week training period. During the training, specific endurance qualities, such as speed-strength endurance and anaerobic-lactate endurance, were developed. Keywords: special endurance, load zones, aerobic and anaerobic loads, training methodology, physical preparation, speed-strength qualities, circuit training, variable method, interval method, cardiovascular system, functional capabilities, competition performance efficiency. Dolzarbligi. Sportchilar uchun chidamlilik, nafaqat musobaqalarda, balki mashg‘ulotlarda katta hajmli ishlarni bajarishda ham zarurdir. Maʼlumki, umumiy chidamlilikning yuqori darajasi sportchi sog‘lig‘i yuqori darajada ekanligini bildiruvchi asosiy guvoh hisoblanadi. Chidamlilik tez tiklanishda ham muhim ahamiyatga ega. Bir qator mualliflarning fikricha, aerob-anaerob yo‘nalishdagi yuklamalar ustunligi bilan mashg‘ulot jarayonlarida rivojlanadigan tezkor-kuch sifatlari kompleksi maxsus chidamlilikning yetakchi omilidir. Chidamlilikni oshirish uchun bir qator mutaxassislar o‘z uslubiyatini tavsiya etishgan. Lekin hozirgi kunda gandbolchilarni tayyorlashda umumiy chidamlilikka kam eʼtibor berilmoqda. Eng avvalo bolalik davridan boshlab sport yuklamalarini yaxshi taqsimlash kerak, umumiy chidamlilikni rivojlantirishga katta eʼtibor qaratish lozim. Inson chidamli bo‘lishi uchun organizmdagi turli tizimlarning yaxshi rivojlanishiga erishish lozim. Chidamlilik darajasini oshishi, birinchidan: yurak-qon tomiri faoliyatini kuchaytirishni; ikkinchidan, funksional tizimlarning faoliyati jarayonida paydo bo‘ladigan quvvatni tejab-tergab sarflashni; uchinchidan, funksional imkoniyatlardan iloji boricha to‘la foydalanishni ko‘zda tutadi. Umumiy chidamlilikni tarbiyalashda, mashg‘ulotni bir tekisda va har xil o‘zgaruvchan mashqlar uslubini variantlaridan foydalanishni taklif qiladilar. Maxsus chidamlilik sport turlari (yengil atletika, kurash va hokazo) talabiga qarab bajariladi. 5 52 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Tadqiqotning maqsadi. Malakali gandbolchilarning maxsus chidamliligini shakllantirishga qaratilgan samarali metodikalarni ishlab chiqish va ularning jismoniy tayyorgarlik darajasiga ta’sirini aniqlash. Tadqiqot vazifalari: 1. Maxsus chidamlilik tushunchasi va uning gandbol sportida ahamiyatini o‘rganish. 2. Gandbolchilar uchun maxsus chidamlilikni shakllantirishga qaratilgan mashg‘ulot metodikalarini tahlil qilish. 3. Eksperimental tadqiqot asosida maxsus chidamlilikni shakllantirishga yo‘naltirilgan mashg‘ulot dasturlarining samaradorligini aniqlash. 4. Tadqiqot natijalariga asoslangan holda tavsiyalar ishlab chiqish. Tadqiqot quyidagi metodlarga asoslangan holda olib borildi: • Ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish; • Eksperimental tadqiqot usullari; • Statistika tahlil; • Kuzatish va amaliy mashg‘ulotlar. Tadqiqotning natijalari va ularning muhokamasi. Tadqiqotda 18-21 yoshdagi 20 nafar malakali gandbolchilar ishtirok etdi. Tadqiqot dasturiga 12 haftalik mashg‘ulotlar kiritildi, unda maxsus chidamlilikni shakllantirishga yo‘naltirilgan turli xil mashqlar o‘rin oldi. Birinchi bosqichda (1 haftalik) ilmiy-uslubiy adabiyotlar tahlil qilindi, tadqiqot maqsadi, obyekti, predmeti shakllantirildi, tadqiqot uslublari aniqlandi. Ikkinchi bosqichda (2 haftalik) malakali gandbolchi qizlar mashg‘ulot jarayonining pedagogik kuzatuvi, pedagogik testlash va maxsus tayyorgarlikni rivojlanish darajasi baholandi. Sportchilarning umumiy ishchanlik qobiliyatlari va maksimal hamda submaksimal quvvat zonasida yuklamalarni bajara olish qobiliyatlari baholandi. Uchinchi bosqichda (3 haftalik) tadqiqot natijalari umumlashtirildi. Tajribaning mohiyati quyidagilardan iborat: tajriba guruhining (TG) mavsum o‘yinlariga tayyorgarlik mashg‘ulot jarayoni, biz tomonimizdan ishlab chiqilgan maxsus chidamlilikni rivojlantirish uchun yuklamalar nisbati bo‘yicha tavsiyalardan foydalangan holda tashkil etildi. Nazorat guruhi (NG) umum qabul qilingan dastur bo‘yicha mashg‘ulotlarni davom ettirdilar. TGda yuklamalarning foiz taqsimoti quyidagilarni tashkil etdi: umumiy tayyorgarlik bosqichida: aerob – 15%, o‘rta quvvat zonasida aralash – 40%, katta quvvat zonasida aralash – 35%, anaerob-alaktat – 10%. 5 53 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Maxsus tayyorgarlik bosqichida: aerob – 10%, o‘rta quvvat zonasida aralash – 30%, katta quvvat zonasida aralash – 35%, anaerob-glikolitik – 10%, anaerob-alaktat – 15%. Malakali gandbolchilarning maxsus chidamlilik ko’rsatkichlari. Tajriba boshida Tajriba oxirida Ko‘rsatkichlar NG TG NG TG (n=10) (n=10) (n=10) (n=10) To‘psiz 30 metrga y