DILOGIYA HÁM ONÍŃ TEORIYALÍQ TIYKARLARÍ

Аннотация

This article studies dilogy and its theoretical foundations based on the novel- dilogy " Ómir, ólim hám ómir ". Key words. Dilogy, features of a dilogy, novel-dilogy. ДИЛОГИЯ И ЕЕ ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ Аннотация. В статье рассматривается дилогия и ее теоретические основы на примере романа-дилогии «Ómir, ólim hám ómir». Ключевое слово. Дилогия, особенности дилогии, роман-дилогия. Dilogiya ( grekshe di – eki márte hám logos – sóz) – eki óz aldına ǵarezsiz bólekten turatuǵın shıǵarma bolıp, hár bir bóleginde ózińe tán qaharmanlar toparı hám juwmaqlanǵan syujet loniyasń boladı. Olardı ulıwmalıq bir ideyalıq maqset, ulıwmalıq tariyxxiy dáwirdi sáwlelendiriwshi hám oraylıq qaharmanlardıń obrazları birlestirip turadı. Máselen: A.N.Tolstoydıń “Ivaan Grozniy” Ilf hám E.Petrovtıń “On eki stul”, “Altın buzaw” shıǵarmaları. [3.68] Demek, dilogiya eki kitaptan ibarat bir kórkem shıǵarma bolıp, olar bir-birin toltırıp turadı. Eki kitap pútin shıǵarmanı dúzedi. Qaraqalpaq ádebiyatında T.Qayıpbergenovtıń “Qaraqalpaq qızı” romanı eki kitaptan ibarat roman-dilogiya. Onnan basqa ádebiyatımızda eki kitaptan turatuǵın roman gezlespeydi. A.Ábdievtıń “Ómir, ólim hám ómir” roman-dilogiyasınıń házirgi kúnde birinshi kitabı baspadan shıqtı. Dilogiya bolıwı ushın hárbir kitap óz aldına syujet liniyasına iye bola beriwi múmkin, biraq eki syujette birge bir pútin mánini quraydı. Ekewi qosıp oqılǵanda bir tolıq shıǵarmanı payda etiwi tiyis. Usılarǵa súyene otırıp dalogiyaǵa tán qásiyetlerge tómendegilerdi ayta alamız: - Eki bólimnen quralǵan shıǵarma. Dilogiya tek eki kitaptan ibarat bola aladı. 4 13 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ - Hárbir kitap óziniń waqıyalarına iye bolsa da, bir-biri menen baylanıslı bolıp, pútin shıǵarmanı quraydı. - Ayırım waqıtları eki kitaptı óz aldına bólek oqıw múmkin. Bul jaǵdayda eki kitap óz aldına syujet liniyasına iye bolıwı tiyis. Mısalı: “Ómir, ólim hám ómir” roman-dilogiyasınıń birinshi kitabı Tumar qız haqqındaǵı waqıyalardan quralǵan hám sóz etilgen dáwir áyyemgi sak- massagetler dáwiri. Ekinshi kitap “Órkeniyat” dáwirinde jazıwshınıń maǵlıwmat beriwinshe búgingi kúnniń waqıyaları sóz etiledı. Sonday eken kitaplardı óz aldına oqıw múmkin. Degen menen shıǵarmanıń pútin ideyasın, jazıwshınıń aytajaq pikirlerin shıǵarmanı tolıq oqıǵannan soń ǵana anıqlawǵa boladı. Ádebiyattanıw ilimindegi dilogiya hám cikl yamasa dúrkin máseleleleri ortasındaǵı shataslıqlardı úyrengen O.E.Balanchuk dilogiya haqqında tómendegishe pikir bildiredi: “ Ayırım ádebiy shıǵarmalar ázelden dilogiya retinde rejelestirilgen bolıwı múmkin. Bul jaǵdayda kórkem material basınan-aq iri waqıya retinde –yaǵnıy dilogiya sıpatında oylanǵan boladı. Basqa jaǵdaylarda bolsa birinshi shıǵarma tiykarında jazıwshınıń keyingi shıǵarması dóreledi hám nátiyjede ol shıǵarma dilogiyaǵa aylanadı. Bul jaǵdayda dáslepki shıǵarma dilogiyanıń ekinshi bólegi ushın tiykar xizmetin atqaradı” .[2] Alım dilogiyaǵa tán belgilerdi sanap ótedi: 1. Jaratılıw tarixi – dáslebinde úlken epik forma retinde oylanıp jazılǵan yamasa birinshisinen soń rawajlandırılǵan dilogiyalar 2. Dilogiyanıń tiykarǵı elementleri ( birinshi hám ekinshi kitapları -N.A)niń tamamlanıw dárejesi. Tamamlanǵan yáki tamamlanbaǵan formalarda bolıwı múmkin. 3. Tekstlik pútinlik. Dilogiyanıń eki bóliminiń bir kitapqa kiritilip baspadan shıǵıwı, ortalıq bir atama beriliwi yamasa óz aldına at penen bólek kitap bolıp basılıwı. Mısalı: T.Qayıpbergenovtıń “Qaraqalpaq qızı” roman-dilogiyası bir atama menen bir kitapta basılǵan bolsa, A.Ábdievtıń “Ómir, ólim hám ómir” roman-dilogiyası eki atama menen óz aldına kitapqa ajıratılǵan. 4. Dilogiyanıń bas qaharmanlarınıń dominantlıq dárejesi. Bunda eki kitapta da syujet bir qaharman átirapına qurılıwı múmkin. Yamasa ekinshi kitapta birinshi kitaptaǵı bas qaharman statusı ózgeriwi múmkin. Janrlıq qásiyetleri. .[2] 4 14 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Alımnıń pikirinshe, jazıwshılar dóretiwshilik izlenislerden soń dilogiya jazıw ushın qol uradı. Dilogiya yamasa kóp kitaptan turatuǵın shıǵarmalar jazıw jazıwshılardıń dóretiwshiliginiń rawajlanǵanlıǵın, dóretiwshilik “shınıń” kórsetedi. “XIX ásir rus ádebiyatında jazıwshılar dáslebinde pútin bir eki kitaptan ibarat dilogiya jazıwdı rejelestirmegen. Dáslepki birinshi kitap, ǵárezsiz tamamlanǵan shıǵarma sıpatında baspadan shıqqan. Keyin ala, avtor aldınǵı kórkem teksttegi tanıq qaharmanlar átirapında jańa syujetlerdi payda etip, jańa kórkem tekst jazadı. Bul dáwirlerdegi dilogiyalarda óz aldına teńdey syujetlerge iye shıǵarmalar joq. Sebebi, ekinshi kórkem shıǵarma kóbirek birinshi shıǵarmaǵa siltemelerden ibarat edi”,-dep jazadı O.E.Balanchuk kórsetilgen miynetinde. Alımnıń anıqlawı boyınsha, ashıq túrde qaldırılǵan dilogiyalarda kórkem shıǵarmalar arasındaǵı shegara anıq bolıp turadı. Bul tek ǵana dilogiyanıń eki sh