TARIYXIY SHÍǴARMALARDA RUS TILI ARQALÍ KIRGEN KIYIM-KENSHEK ATAMALARÍ

Аннотация

This article analyzes clothing terms borrowed through th Russian language in historical works. It explores the origins of these borrowed terms, their usage across differnet cultures, and their influence on linguistic and cultural exchange. The study also provides examples from contexts in which these terms were used. Key words: historical works, clothing items, lexicology, Europian language, military uniform, etymology. ЗАИМСТВОВАНЫЕ ЧЕРЕЗ РУССКИЙ ЯЗЫК НАЗВАНИЯ ОДЕЖДЫ В ИСТОРИЧЕСКИХ ПРОИЗВЕДЕНИЯХ Аннотация. В данной статье анализируются названия одежды, заимствованные через русский язык в исторических произведениях. Рассматривается происхождение этих заимствованных терминов, их использование в разных культурах и влияние на языковой и культурный обмен. Также приводятся примеры из исторических текстов с анализом контекста, в котором использовались эти термины. Ключевые слова: исторические произведения, названия одежды, военная форма, лексикология, терминология. 3 84 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Tariyxiy shıǵarmalarda qollanılatuǵın kiyim-kenshek atamalarınıń belgili bir toparın rus tili hám rus arqalı basqa tillerden kirip kelgen sózler quraydı. Olar ózleriniń qollanılıw órisi jaǵınan qaraǵanda tilimizdiń sózlik quramın bayıtıwǵa sebepshi bolǵan sózlerden esaplanadı. Ilimpaz E.Berdimuratov izertlewlerinde bul haqqında keńirek bayan etilgen bolıp, ol házirgi qaraqalpaq tiline rus tili arqalı kirip kelgen sózlerdiń kópshiligi Evropa xalıqları tilleri, grek, nemec, inglis, fransuz, italyan, polyak tillerindegi atamalar kirip kelgenligin aytıp ótken hám olardı toparlarǵa bólgen[1;168]. Sonday bolıwına qaramastan, rus tili arqalı kirgen sózler tariyxiy kórkem shıǵarmalar leksikasında kópshilikti quramaydı. Óytkeni hárqanday kórkem shıǵarmada sózlerdi hám atamalardı waqıtqa hám dáwirge say jarıtıp beriw eń úlken áhmiyetli máselelerdiń biri bolıp tabıladı. Bul arqalı shıǵarmanıń mazmunı tolıq ashıp beriledi hám jazıwshınıń sheberligi anıqlanadı. Tariyxiy shıǵarmalarda ushırasatuǵın búgingi kúnde de qaraqalpaq tilinde qollanılatuǵın kiyim-kenshek atamalarında mınalardı kirgiziwge boladı: kamzol, galife, palto, shlyap, furajka, shinel sıyaqlı kiyim leksikasına baylanıslı sózler kiredi. Kamzol ataması qaraqalpaq tilinde jiyi ushırasadı. Er hám hayallardıń kóylektiń ústinen kiyetuǵın, aldı ashıq, jeńil ústki kiyimine aytıladı [3;73]. Mısalı, 1. Kelgenlerdi orınlıqqa otırǵızıp, aldılarına shay qoyıp sıylaǵannan soń ǵana qara kamzol kiygen sıpayı kisi bulardan jol bolsın soradı[8;222]. 2. Basına shiyrazı selkildegen bórk ústine qawsırmalı jiyegi qoshqarshaq naǵıs penen jiyeklengen, jeńi shıǵanaǵınan aspaytuǵın, jawırınshası sarı jipek sabaqlar menen ádiplengen jasıl mawıtıdan tigilgen kamzol, onıń sırtınan baylanǵan enli kámárina súyek saplı aq pıshaq ildirligen...[8;43]. 3. Aydınlı oramalın qayta orap, ústindegi ǵıjım maqpal kamzolınıń qarsı ilgegin ilip qoyıp, taǵı sheshti[8;8]. Kamzol sózi qaraqalpaq tiline rus tili arqalı kirip kelgeni menen, onıń negizgi kelip shıǵıwı fransuzsha camisole sózinen barıp taqalad[4;28]. Al camisole sózi bolsa eski latın tilindegi camisia sózine –ola affiksiniń jalǵanıwı arqalı jasalǵan. Negizinde Evropa xalıqlarında camisole ataması jeńil materialdan tigilgen, jeńi joq, ishki kiyimge aytılǵan hám onı tek hayallar kiyetuǵın bolǵan. Al qaraqalpaq tilinde, sonday-aq, bir qansha túrkiy xalıqlardıń tilinde kamzol sırtqı kiyimdı bildiriwshi sóz sıpatında qáliplesip ketken. Kórkem shıǵarmalarda ushırasatuǵın kiyim atamalarınıń biri palto bolıp tabıladı. Palto házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń sózlik quramınan da belgili orın iyelegen. Bul sóz Áyyemgi Rimde palle, fransuz tilinde paletot formasında qáliplesken. Palto eń dáslep Ispaniyada XVII ásirde qollanılǵan. Ispansha palletoque sózinen kelip shıqqan. Palletoque ataması pallium – keń plash, toque – bas kiyim sózleriniń birikpesinen payda bolǵan bolıp, kapyushonlı plash degen 3 85 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ mánisti bildiredi. Palto sózi rus tiline fransuz tiliniń tásirinde XIX ásirdiń ekinshi yarımınan baslap kirip kele baslaǵan[10]. Al qaraqalpaq tilinde palto sózi búgingi kúnde qıs aylarında kiyiletuǵın qalıń, uzın, astarlap tigiletuǵın jıllı sırtqı kiyim mánisinde jumsaladı. Kórkem shıǵarmalarda jiyi qollanıladı. Mısalı, Gerbish basqıshta basına júnnen toqılǵan qalpaq, ústine beli qınama palto kiygen, qolına zontik uslaǵan kishkene qızalaq payda boldı [8;231]. Ádette palto tek ǵana hayal-qızlardıń kiyimi emes, al er adamlardıń da kúndelikli turmısta jiyi paydalanatuǵın kiyimi bolıp tabıladı. Furajka eń dáslep erlerdiń dóńgelek ernekli hám qısqa sayamanlı bas kiyimi bolǵan. Biraq házirgi kúnde bul bas kiyimdi erler de, hayallar da teńdey qollanadı. Furajka ataması fransuzsha fourrage sózinen kelip shıqqan bolıp, bizińshe “sharwa malları