O‘zbek maqollarining etnolingvistik tadqiqi (dehqonchilik asboblari nomlari asosida)

Аннотация

Mazkur maqolada o‘zbek maqollarining etnolinguvistik xususiyatlari dehqonchilik asboblari nomlari asosida o‘rganiladi. Tadqiqotda maqollarda uchraydigan dehqonchilik asboblariga oid leksik birliklarning kelib chiqishi, semantik o‘zgarishlari va ularning xalq ongidagi ramziy ma’nolari tahlil qilinadi. Shuningdek, ushbu maqollar orqali o‘zbek xalqining turmush tarzi, madaniyati va etnomadaniy dunyoqarashi aks ettirilishi ko‘rsatib beriladi. Tadqiqot natijalari o‘zbek xalq ijodiyoti va tilining madaniy kodlarini órganishda yangi yónalishlarni belgilashga yordam beradi. Kalit so‘zlar: o‘zbek maqollari, etnolingvistika, dehqonchilik asboblari, xalq og‘zaki ijodi, madaniy kodlar. Maqollar xalqning ko‘p asrlik hayotiy tajribasi, dunyoqarashi va madaniy qadriyatlarini o‘zida aks ettiruvchi boy og‘zaki ijod namunalari hisoblanadi. Ular xalq tilidagi turli tushunchalar, hodisalar va an’analarni obrazli tarzda ifodalash orqali milliy madaniyatning ajralmas qismiga aylangan. Etnolingvistika esa til va madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni o‘rganuvchi fandir. 147 Ushbu fan tilshunoslik, etnologiya, folklorshunoslik va madaniyatshunoslikning kesishish nuqtasida joylashib, xalqning turmush tarzi, urf-odatlari va an’analarini til vositasida o‘rganishga yordam beradi (Хабибуллаев, 2021; Nurmatov, 2022). O‘zbek xalqining dehqonchilik madaniyati va bu madaniyatning tilga ta’siri keng miqyosda o‘rganilgan (Rahimov, 2020; To‘xtasinova, 2023). Xususan, dehqonchilik asboblarining o‘zbek maqollaridagi o‘rni va ular orqali xalqning mehnatsevarlik, sabr-toqat va hosilga hurmat kabi qadriyatlarni ifodalashi etnolingvistik jihatdan ahamiyatlidir. Misol uchun, “Yer belkurak bilan yerni yaxshi qiladi, odam esa mehnat bilan” maqoli belkurak asbobi orqali mehnatsevarlik va mashaqqatga bardoshlilikni ramziy ma’noda ifodalaydi. Mavjud ilmiy manbalarda o‘zbek maqollarining lingvistik va folkloristik jihatlari keng o‘rganilgan (Mamatqulov, 2019; Ismoilova, 2021). Shuningdek, dehqonchilik madaniyatining tarixiy va iqtisodiy ahamiyati bo‘yicha ham ko‘plab tadqiqotlar mavjud (Karimov, 2022). Biroq, dehqonchilik asboblari nomlari asosida o‘zbek maqollarining etnolingvistik tahlili hali yetarli darajada amalga oshirilmagan. Mavjud adabiyotlarda aksariyat hollarda dehqonchilik asboblari shunchaki metaforik vosita sifatida keltirilgan bo‘lib, ularning xalq tafakkuri va madaniy qadriyatlarni aks ettirishdagi roli chuqur tahlil qilinmagan. Shu bilan birga, o‘zbek tilining regional dialektlarida dehqonchilik asboblariga bog‘liq maqollarni o‘rganish ham e’tibordan chetda qolgan. Adabiyotlarni o‘rganish natijasida quyidagi muammolar va ilmiy bo‘shliqlar aniqlangan: • Etnolingvistik tahlilning yetarli emasligi: O‘zbek maqollaridagi dehqonchilik asboblari nomlarining semantik va pragmatik jihatlari hali to‘liq o‘rganilmagan. Mavjud tadqiqotlarda asosan lingvistik yoki folkloristik yondashuvlar ustuvorlik qilgan, lekin ularning etnolingvistik qirralari yetarlicha ochilmagan. • Maqollarning ramziy ma’nolariga yetarli e’tibor qaratilmagan: Asboblar nomlari orqali xalqning qadriyatlari, hayotiy tajribalari va dunyoqarashi qanday aks etishi masalasi chuqur tahlil qilinmagan. Xususan, maqollarda qo‘llanilgan dehqonchilik asboblarining obrazli ma’nolari va ular orqali xalq tafakkuridagi o‘xshashliklar tahlil qilinmagan. • O‘zbek tilidagi regional dialektlar va ularning dehqonchilik bilan bog‘liq maqollardagi o‘rni yetarli o‘rganilmagan: Maqollarni regional tahlil qilish orqali xalq turmush tarzi va mahalliy madaniyat o‘ziga xosliklarini ochib berish imkoniyati boy berilgan. Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi — o‘zbek maqollaridagi dehqonchilik asboblari nomlarini etnolingvistik jihatdan tahlil qilish va ular orqali xalqning madaniy va ma’naviy qadriyatlarini yoritishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilangan: • O‘zbek maqollarida dehqonchilik asboblari nomlarining qo‘llanilishini o‘rganish; • Asboblar nomlarining ramziy va obrazli ma’nolarini ochib berish; • Maqollar orqali o‘zbek xalqining mehnatsevarlik, sabr-toqat, tabiatga hurmat kabi qadriyatlarini tahlil qilish; • Etnolingvistik jihatdan olingan natijalarni xalqning kundalik turmush tarzi va an’analari bilan bog‘lash; • Regional dialektlarda dehqonchilik asboblari bilan bog‘liq maqollarni o‘rganish va ularning mahalliy madaniyatga ta’sirini tahlil qilish. • Maqollarda dehqonchilik asboblari nomlari: Tadqiqot davomida belkurak, o‘roq, ketmon, kuzak, kurak kabi asboblarning o‘zbek maqollarida ko‘p qo‘llanilishi aniqlandi. 148 • Ramziy ma’nolar: Ushbu asboblar orqali xalqning mehnatsevarlik, sabr-toqat, tabiatga hurmat kabi qadriyatlari aks ettirilgani kuzatildi. • Regional xususiyatlar: Maqollar turli hududlarda turlicha qo‘llanilib, dialektal o‘ziga xosliklarni namoyon qiladi. • Maqollarning statistik tahlili: Yig‘ilgan ma’lumotlarga ko‘ra, belkurak asbobi eng ko‘p (30 ta) maqolda uchragan. • Qadriyatlar bo‘yicha taqsimot: Maqollar orasida mehnatsevarlik (40%) va sabr-toqat (