АЙБИГА ИҚРОРЛИК КЕЛИШУВИ ТУЗИЛГАН ЖИНОЯТЛАР БЎЙИЧА ЖАЗО ТАЙИНЛАШНИНГ ЎЗИГА ХОС ҲУСУСИЯТЛАРИ

Аннотация

Айбга иқрорлик тушунчаси ва аҳамияти, ижтимоий ҳуқуқий зарурати, ривожланиш тарихи, жазо тайинлаш билан боғлиқ амалиётдаги айрим муаммолар бўйича фикр-мулоҳазалар юритилиб, таклиф ва тавсиялар ёритилган. Фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли таъминлаш, айбга иқрорлик тўғрисида келишув тузилган жиноятлар бўйича жазо тайинлаш институтининг мазмун-моҳиятига аниқлик киритилиб, амалиётдаги айрим муаммолар бўйича фикр-мулоҳазалар юритилган ҳамда таклифлар ишлаб чиқилган. Калит сўзлар: Айб, иқрорлик, келишув, жазо, ҳуқуқ, эркинлик. Республикамизда сўнгги йилларда жиноят ва жиноят- ижроияқонунчилигини тубдан ислоҳ қилишга алоҳида аҳамият қаратилиб, жиноий жазолар тизими, уларни тайинлаш ва ижро этиш механизмларини қайтадан кўриб чиқиш мазкур соҳада амалга оширилаѐтган ислоҳотларнинг устувор йўналишлари сифатида белгиланганлиги жазоларни тайинлаш ва ижро этиш механизмларини ҳам тадқиқ қилинишини тақозо қилади.[1] Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Жиноят ва жиноят-процессуал қонунчилиги тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» ги (2018), «Жиноят-ижроия қонунчилигини тубдан такомиллаштириш чора- тадбирлари тўғрисида»ги (2018) қарорлари ҳамда соҳага доир бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ҳуқуқий асос бўлиб хизмат қилади. Жиноят ва жиноят- процессуал қонунчилигининг самарали тизимини яратиш давлатнинг қонунийлик ва ҳуқуқ-тартиботни таъминлаш, инсон ҳуқуқ ва эркинликлари, жамият ва давлат манфаатлари, тинчлик ва хавфсизликни ишончли ҳимоя қилиш бўйича устувор вазифаларидан бири ҳисобланади. Мазкур ислоҳотлар давоми сифатида 2021 йил 18 февралда “Ўзбекистон Республикасининг Жиноят ва Жиноят-протсессуал кодексларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги Қонуни қабул қилиниб, ушбу қонун билан Жиноят-протсессуал кодексига ва Жиноят кодексига айбга иқрорлик тўғрисидаги келишув институти ва айбга иқрор 45 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference бўлганлик тўғрисида келишув тузилган жиноятлар бўйича жазо тайинлашга оид нормаларнинг киритилиши муҳим ислоҳотлардан бири ҳисобланади. 2021 йилга қадар қонунчилигимизда, айбга иқрорлик келишуви тузилган жиноятлар бўйича жазо тайинлаш бўйича аниқ норма мавжуд бўлмаган. Нафақат, жазо тайинлаш масаласи, балки “айбга иқрорлик тўғрисида келишув” тушунчаси хам жиноят-процессуал қонунчилигимиз учун янгилик эди. Халқаро тажриба ҳамда инсон ҳуқуқларини таъминлашннг янги механизмларини жорий этиш мақсади ушбу институтни қонунчиликка киритиш заруратини келтириб чиқарди. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 10 августдаги “Суд-тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармонида жиноят-процессуал қонунчилигига айбига иқрорлик бўйича келишув инстититутини жорий қилиш кўзда тутилган эди. Шу муносабат билан, Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев 2021 йил 18 февраль куни «Ўзбекистон Республикасининг Жиноят ҳамда Жиноят-процессуал кодексларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги ЎРҚ-675-сон Қонунини имзолади. 2020 йил 4 декабрда Қонунчилик палатаси томонидан қабул қилиниб, Сенат томонидан 5 февралда тасдиқланди. Ҳужжатга мувофиқ, Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексига янги 572-модда киритилиб, «айбга иқрорлик тўғрисида келишув тузилган жиноятлар бўйича жазо тайинлаш» деб номланди. Ушбу институт мамлакатимиз қонунчилиги тарихида мутлақо янги ҳисобланади. Жиноят, жиноят-процессуал қонунчилиги тизимида фуқароларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишга қаратилган, жиноят ишлари бўйича судгача ва суд жараёнида қонунийликни таъминлашга тўсқинлик қилувчи ҳуқуқий бўшлиқларни аниқлаш, халқаро амалиётда эътироф этилган ва инсон ҳуқуқларини самарали химоя қилиб келаётган жиноят-ҳуқуқий институтларни амалиётга жорий этиш масалалари шулар жумласидандир. Айбга иқрорлик келишуви институтининг ҳуқуқий табиатини кўриб чиқишда, қонун чиқарувчи ушбу институтни яратишда кўзлаган мақсадларга алоҳида эътибор қаратиш лозим, чунки айблов ва ҳимоя томонларининг айбга иқрорлик келишуви бўйича ҳамкорлиги муваффақияти мақсадларнинг аниқ ифодаланишига боғлиқ бўлади. Қонун 46 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference чиқарувчининг фикрича, «ушбу институтни жорий этишнинг асосий йўналиши жиноий фаолиятнинг уюшган шаклларига қарши курашиш, жиноий уюшмалар ва уюшган тўдалар аъзолари томонидан содир этилган энг хавфли жиноятларни, жумладан, «буюртма» қотилликлар, гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларнинг ноқонуний айланиши билан боғлиқ жиноятларни ҳамда турли хил коррупция ҳолатларини фош этиш ва тергов қилишда самарадорликка эришишдан иборатдир». Таъкидлаш жоизки, ушбу институт Европадаги кўплаб давлатларида, Россия, Қозоғистон, Қирғизистон ва АҚШ Қонунни қўллаш амалиётида кенг қўлланилмоқда. Жиноий ишларни қисқартирилган тартибда кўриш борасидаги жаҳон амалиётида мавжуд ижобий иш юритиш