ICHKI INVESTITSIYA MUHITINI YAXSHILASHDA MOLIYA BOZORINING O'RNI

Аннотация

Ushbu maqolada O'zbekistonda ichki investitsiya muhitini yaxshilashda moliya bozorining o'rni tahlil qilingan. Mavjud ilmiy adabiyotlar va me'yoriy-huquqiy hujjatlar asosida O'zbekistonda moliya bozorining hozirgi holati, ichki investitsiyalarni jalb qilishdagi ahamiyati va uni rivojlantirish istiqbollari o'rganilgan. Tadqiqot natijasida fond bozori, bank sektori, sug'urta bozori va boshqa moliyaviy institutlarning ichki investitsiya muhitini yaxshilashdagi roli ko'rsatib berilgan hamda moliya bozorini rivojlantirish bo'yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan. Xulosa qismida moliya bozorini rivojlantirish orqali ichki investitsiya muhitini yaxshilash yo'llari taklif etilgan. Kalit so'zlar: moliya bozori, ichki investitsiyalar, fond bozori, bank sektori, sug'urta bozori, investitsiya muhiti, moliyaviy institutlar, O'zbekiston. Zamonaviy iqtisodiyotda investitsiya muhiti mamlakat iqtisodiy rivojlanishining muhim omillaridan biri hisoblanadi. Investitsiya muhiti – iqtisodiyotga investitsiyalar jalb qilish uchun qulay sharoitlar yaratishga qaratilgan iqtisodiy, siyosiy, huquqiy va ijtimoiy sharoitlar majmuidir. Ichki investitsiyalar esa milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishida, ayniqsa, iqtisodiy beqarorlik sharoitida, alohida ahamiyat kasb etadi. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-2026-yillarga mo'ljallangan Yangi O'zbekistonning taraqqiyot strategiyasida "iqtisodiyotning jadal o'sishi uchun makroiqtisodiy barqarorlikni ta'minlash va investitsion muhitni yaxshilash" ustuvor yo'nalish sifatida belgilangan [1]. Ushbu strategiyada moliya bozorini rivojlantirish va uning ichki investitsiyalar jalb qilishdagi rolini kuchaytirish masalalari alohida o'rin egallagan. Moliya bozori – bu moliyaviy resurslarni yig'ish va qayta taqsimlash bilan shug'ullanadigan bozor munosabatlari tizimidir. U investorlar va investitsiya resursi oluvchilar o'rtasida vositachi rolini o'ynaydi, bu esa investitsiya jarayonlarining samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Rivojlangan moliya bozori investitsiyalarni jalb qilish uchun qulay sharoitlar yaratadi, chunki u investorlar uchun moliyaviy aktivlarning keng doirasini taqdim etadi va investitsiya jarayonlarining shaffofligini ta'minlaydi. So'nggi yillarda O'zbekistonda moliya bozorini rivojlantirish bo'yicha bir qator islohotlar amalga oshirilmoqda. 2019-yilda "Kapital bozorlari to'g'risida"gi 17 SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN MANAGEMENT AND ECONOMY International scientific-online conference qonun qabul qilindi [2], 2020-yilda esa "O'zbekiston Respublikasining bank tizimini isloh qilish strategiyasi" tasdiqlandi [3]. Ammo, mavjud ma'lumotlarga ko'ra, O'zbekistonda moliya bozori hali ham rivojlanish bosqichida bo'lib, ichki investitsiyalarni jalb qilishdagi roli cheklangan. Asosiy qism. Ichki investitsiya muhitini yaxshilashda moliya bozorining o'rnini o'rganish bo'yicha bir qator tadqiqotlar mavjud. Jumladan, R. Levine [4] moliya bozorlarining iqtisodiy o'sishga ta'sirini o'rganib, moliyaviy tizimning rivojlanganligi va iqtisodiy o'sish o'rtasida kuchli bog'liqlik mavjudligini aniqlagan. Uning fikricha, rivojlangan moliya bozorlari investitsiya jarayonlarining samaradorligini oshiradi va natijada iqtisodiy o'sishga ijobiy ta'sir ko'rsatadi. O'zbek olimlaridan A. Vahobov va M. Jumaev [5] O'zbekistonda moliya bozorini rivojlantirish muammolari va istiqbollarini tadqiq qilgan. Ularning fikricha, O'zbekistonda moliya bozorining rivojlanmaganligi ichki investitsiyalarni jalb qilishning asosiy to'siqlaridan biri hisoblanadi. Mualliflar moliya bozorini rivojlantirish bo'yicha kompleks yondashuvni taklif etgan, jumladan fond bozorini rivojlantirish, bank sektorini isloh qilish va moliyaviy xizmatlar doirasini kengaytirish. Rossiyalik olim V. Rubtsov [6] moliya bozorining investitsiya jarayonlaridagi rolini o'rganib, moliya bozorini rivojlantirish orqali investitsiyalarni jalb qilish samaradorligini oshirish mumkinligini ta'kidlagan. Uning fikricha, rivojlangan moliya bozori investorlarga keng turdagi moliyaviy instrumentlarni taqdim etadi, bu esa ularning investitsiya qarorlarini qabul qilishda erkinliklarini oshiradi. O'zbekistonda moliya bozorining hozirgi holatini tahlil qilish uning bir qator xususiyatlarini aniqlash imkonini beradi. Birinchidan, O'zbekistonda moliya bozori asosan bank sektori bilan ifodalanadi. O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda bank aktivlarining YaIMga nisbati 46,8 foizni tashkil etdi [7]. Bu ko'rsatkich rivojlangan mamlakatlar darajasidan ancha past, ammo O'zbekiston uchun sezilarli yutuq hisoblanadi. Ikkinchidan, O'zbekistonda fond bozori hali rivojlanish bosqichida. "Toshkent" fond birjasi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda fond birjasidagi savdo hajmi 2,5 trln so'mni tashkil etdi, bu esa YaIMning atigi 0,3 foiziga teng [8]. Qiyos uchun, rivojlangan mamlakatlarda bu ko'rsatkich 50-100 foizni tashkil etadi. Fond bozorining rivojlanmaganligi investorlar uchun moliyaviy instrumentlar doirasining cheklanganligini anglatadi,