YULG‘UN (TAMARIX) TURKUMINING BIOLOGIK XUSUSIYATLARI VA XALQ XO’JALIGIDAGI AHAMIYATI

Аннотация

Mazkur ilmiy maqolada Tamarix turkumiga mansub yulg‘un o‘simligining biologik, ekologik, xo‘jalik va landshaftsozlikdagi ahamiyati batafsil tahlil etiladi. Yulg‘unning turli tabiiy muhitga moslashuvi, ekologik muvozanatni ta’minlashdagi o‘rni, cho‘l va yarim cho‘l hududlaridagi tabiiy jarayonlardagi ishtiroki, inson faoliyatidagi amaliy qiymati – ilmiy asosda yoritiladi. Shu bilan birga, yulg‘unni ko‘paytirish texnologiyasi va parvarishlash xususiyatlari ham keltirilgan. Kalit so‘zlar: Yulg‘un, Tamarix, ekologik barqarorlik, cho‘l florasi, bioindikator, sho‘rlanish, melioratsiya, landshaft. Yulg‘un (lotincha: Tamarix L.) Tamaricaceae oilasiga mansub butasimon yoki past bo‘yli daraxtsimon o‘simliklar turkumiga kiradi. Dunyo bo‘yicha yulg‘unning 60 dan ortiq turi mavjud bo‘lib, ular asosan Yevrosiyo va Afrikaning qurg‘oqchil hududlarida tarqalgan. O‘zbekistonda yulg‘unning 10 dan ortiq turi o‘sadi, ularning eng mashhurlari Tamarix hispida, Tamarix ramosissima va Tamarix elongata hisoblanadi. Ushbu o‘simliklar tabiiy landshaftlarda, daryo vodiylari, sho‘r yerlarda, cho‘l va yarim cho‘l hududlarida uchraydi. Yulg‘un o‘zining yuqori darajadagi sho‘rlanishga chidamliligi, ekologik jihatdan muhim xususiyatlari, tuproqni tozalash va mustahkamlashdagi o‘rni bilan ajralib turadi. Maqolada ushbu o‘simlikning biologik, ekologik va xo‘jalikdagi o‘rni, inson hayoti va atrof-muhitga foydasi haqida ilmiy ma’lumotlar asosida yoritiladi. Morfologik tuzilishi va biologik xususiyatlari Yulg‘un barg to‘kuvchi buta yoki mayda daraxt shaklida bo‘lib, 2–10 m gacha bo‘y cho‘zadi. Tanasi ingichka, ko‘p shoxli, shoxlari tarvaqaylab o‘sadi. Barglari ignasimon, mayda, tangachaga o‘xshash, ko‘pincha shoxlarga zich joylashgan bo‘ladi. Barglar sirtida tuz ajratuvchi bezlar mavjud bo‘lib, ortiqcha tuzlar barg yuzasiga chiqariladi, bu esa suv tanqisligi va sho‘rlanishga bardoshlilikni ta’minlaydi. Gullari mayda, och pushti, oq yoki binafsha rangda bo‘lib, metelka shaklidagi gulxaltalarda to‘planadi. Gullash davri odatda may oyidan boshlab boshlanadi va yoz davomida davom etadi. Mevalari kapsula shaklida bo‘lib, urug‘lari tukchali, shamol orqali tarqaladi. 17 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Fiziologik moslashuv xususiyatlari orasida chuqur ildiz tizimiga ega bo‘lishi alohida ahamiyatga ega. Ildizlar 10–15 metr chuqurlikka borib, yerosti suvlaridan oziqlanadi. Bu uni suv tanqis hududlarda ham yashovchan qiladi. Ekologik ahamiyati Yulg‘un ekologik barqarorlikni ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Eng avvalo, u sho‘r yerlarni tozalashda, ya’ni fitomelioratsiyada keng qo‘llaniladi. O‘simlik barglaridagi tuz bezlari orqali ortiqcha tuzlarni tuproqdan chiqarib, uning sho‘rlanish darajasini kamaytiradi. Shu bois, yulg‘un sho‘r yerlarda boshqa madaniy o‘simliklar o‘sishi uchun qulay muhit yaratadi. Yulg‘un eroziyaga qarshi tabiiy to‘siq sifatida ham foydalidir. Ayniqsa, qumli cho‘llarda, qum ko‘chishini oldini olish, shamol eroziyasini kamaytirishda katta ahamiyatga ega. U to‘g‘onlar, damba va yo‘l bo‘ylarida ekologik himoya o‘simligi sifatida ekiladi. Biotsenozdagi o‘rni ham yuqori. Yulg‘un ostida turli hasharotlar, qushlar, kemiruvchilar va mikroorganizmlar yashaydi. Shu sababli u ekologik tizimda muhim bioindikator o‘simlik sifatida baholanadi. Xo‘jalikdagi va amaliy ahamiyati Yulg‘un inson faoliyatida ham keng qo‘llaniladi. Uning eng muhim xo‘jalik ahamiyatlaridan biri – manzarali o‘simlik sifatida ishlatilishidir. Ko‘p yillik bo‘lishi, ekologik chidamliligi, gullarining jozibadorligi sababli bog‘ va xiyobonlarda, suv havzalari bo‘yida keng ekiladi. Shuningdek, yulg‘un – yaxshi nektarli o‘simlik hisoblanadi. Bahor oylarida gullab, asalarilar uchun muhim ozuqa manbaiga aylanadi. Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvida esa uning shoxlari yoqilg‘i sifatida, qurilishda esa mayda materiallar sifatida foydalaniladi. Ko‘paytirish va parvarishlash texnologiyasi Yulg‘unni ko‘paytirish ikki usulda – urug‘ va vegetativ (qalamcha) yo‘li bilan amalga oshiriladi. Urug‘lari mayda va tukli bo‘lib, shamol yordamida tarqaladi, lekin ularni uzoq saqlab bo‘lmaydi. Shuning uchun yangi yig‘ilgan urug‘lar darhol ekiladi. Qalamcha orqali ko‘paytirishda esa 20–30 sm uzunlikdagi yashil yoki yarim lignifikatsiyalangan shoxchalardan foydalaniladi. Ular nam muhitda yaxshi ildiz otadi. Ildiz otgan nihollar doimiy joyga ko‘chirilib, oddiy agrotexnika asosida parvarish qilinadi. Yulg‘un nisbatan kuchli o‘suvchi, qurg‘oqchilikka bardoshli va kam parvarish talab qiluvchi o‘simlik hisoblanadi. Xulosa. Yulg‘un o‘zining ekologik, xo‘jalik va landshaftsozlikdagi ko‘p qirrali ahamiyati bilan ajralib turadi. Cho‘l va yarim cho‘l zonalarida yashovchanligi, 18 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference sho‘rlanishga chidamliligi va bioindikatorlik xususiyatlari uni noyob o‘simliklar qatoriga kirgazadi. Yulg‘unni keng ko‘lamda o‘rganish va undan oqilona foydalanish orqali nafaqat atrof-muhit muammolarini yumsh