O‘ZBEKISTONDA VA XORIJDA OMMAVIY SPORT AMALIYOTLARINI BOSHQARISH MEXANIZMLARINING NAZARIY-QIYOSIY JIHATLARI

Аннотация

Mazkur ilmiy ishda O‘zbekistonda va xorijiy mamlakatlarda ommaviy sport amaliyotlarini boshqarishning nazariy asoslari va amaliy mexanizmlari o‘rganilgan. Turli mamlakatlarning sport boshqaruvi tajribalari tahlil qilinar ekan, ularning samarali jihatlari va muammoli tomonlari aniqlangan hamda ular asosida O‘zbekiston sharoitiga mos strategiyalar ishlab chiqish imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Ishda davlat boshqaruvi, xususiy sektor va fuqarolik jamiyati o‘rtasidagi hamkorlikning o‘rni, sport infratuzilmasi rivoji va aholining sportga bo‘lgan qiziqishini oshirishga qaratilgan mexanizmlar yoritilgan. Qiyosiy tahlillar orqali ommaviy sportni samarali boshqarish uchun tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: ommaviy sport, sport boshqaruvi, xalqaro tajriba, jamoatchilik ishtiroki, infratuzilma, davlat-xususiy sheriklik, sog‘lom turmush tarzi Ommaviy sportga oid siyosat va boshqaruv strategiyalari har bir davlatda ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy sharoitlardan kelib chiqib shakllanadi. Shu sababli, bu sohada yagona universal model mavjud emas, aksincha, har bir mamlakat o‘zining milliy xususiyatlariga tayangan holda alohida yondashuvlarni ishlab chiqadi. Bu yondashuvlarning samaradorligini aniqlash esa, aynan qiyosiy tahlil vositasida mumkin bo‘ladi. Jamiyatning sog‘lom va barqaror rivojlanishida aholi o‘rtasida ommaviy sportni keng targ‘ib qilish muhim strategik ahamiyat kasb etadi. Bu vazifa esa ommaviy sport amaliyotlarini boshqarish tizimlarini ilmiy asosda tahlil qilishni, milliy sharoitga mos keluvchi samarali boshqaruv mexanizmlarini yaratishni talab etadi. Shu bois, O‘zbekiston va xorij tajribalarining nazariy va amaliy jihatlarini batafsil o‘rganish, solishtirish va bu asosda istiqbolli yo‘nalishlarni aniqlash bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. O‘zbekistonda ommaviy sport faoliyatlarini rivojlantirish asosan davlat tomonidan boshqariladigan markazlashgan dasturlar orqali amalga oshiriladi. Misol sifatida, mamlakatda amalga oshirilayotgan “Sog‘lom avlod uchun”, “Sog‘lom turmush tarzi”, “Sog‘lomlik festivallari” kabi ommaviy tadbirlarni ko‘rsatish mumkin. Bular orqali davlat tomonidan aholi orasida sportga bo‘lgan qiziqishni oshirish, yosh avlodni sport bilan shug‘ullanishga muntazam jalb qilish hamda sport infratuzilmasini rivojlantirish vazifalari amalga oshirilmoqda. Ammo bu tizimda jamoatchilik tashabbuslari va xususiy sektorning ishtiroki juda cheklangan bo‘lib, bu uning samaradorligiga ta'sir qilmoqda. 29 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Xorij mamlakatlarida ommaviy sportni boshqarish ko‘p tomonlama model asosida tashkil etilgan. Bu tizimlarda nafaqat markaziy hukumat, balki mahalliy boshqaruv organlari, sport federatsiyalari, nodavlat tashkilotlar, biznes tuzilmalar va hattoki ta’lim muassasalari ham faol ishtirok etadi. Misol uchun, Kanada va Avstraliya tajribasida sport maktablari va universitetlar o‘rtasida bog‘liqlik kuchli bo‘lib, yoshlar sporti va ommaviy jismoniy tarbiya faoliyati yagona dastur asosida boshqariladi. Bundan tashqari, ushbu mamlakatlarda raqamli texnologiyalar yordamida sport ishtirokchiligi, infratuzilma monitoringi va statistika yig‘ish tizimlari joriy etilgan bo‘lib, boshqaruvda aniqlik va shaffoflikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, Buyuk Britaniyada “Community Sport” (Jamoatchilik sporti) dasturi mahalliy jamoalar va notijorat tashkilotlar tomonidan keng qo‘llanilib, davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi. Bu model orqali fuqarolarning sport sohasidagi faolligi va tashabbuskorligi rag‘batlantiriladi. Shvetsiya va Finlyandiyada davlat tomonidan moliyalashtiriladigan "Sport for All" (Barcha uchun sport) dasturlari aholining barcha qatlamlarini qamrab olib, sportning ommaviyligini oshirishga xizmat qiladi. Yaponiyada esa korporativ sektor xodimlar uchun muntazam sport tadbirlarini tashkil etadi va bu orqali ommaviy sport rivojlanishi qo‘llab- quvvatlanadi. O‘zbekiston modeli o‘ziga xos jihatlarga ega bo‘lib, ko‘p hollarda yuqoridan pastga qarab tashkil etilgan tizim asosida ishlaydi. Respublika darajasida ishlab chiqilgan siyosatlar va normativ-huquqiy hujjatlar hududiy sport boshqarmalari orqali amalga oshiriladi. Har bir viloyatda sport maktablari, sport kollejlari, ommaviy sport markazlari mavjud bo‘lib, ularning faoliyati respublika byudjeti hisobidan moliyalashtiriladi. Ushbu tizim sportni geografik jihatdan keng targ‘ib qilishga xizmat qilsa-da, jamoalarning mustaqil tashabbuslarini yetarli darajada rag‘batlantirmaydi. Bundan tashqari, O‘zbekistonda so‘nggi yillarda raqamlashtirish jarayonlari jadal olib borilmoqda. Misol uchun, sport bo‘yicha yagona elektron platforma va onlayn reestrlar joriy qilinmoqda. Bu, o‘z navbatida, ommaviy sportda ishtirokchilarning hisobini yuritish, resurslarni to‘g‘ri taqsimlash va monitoring qilish imkonini yaratmoqda. Shu bilan birga, sport tadbirlarida nodavlat tashkilotlar va homiylarning ishtiroki ham bosqichma-bosqich kengaymoqda. Bu esa O‘zbekiston modelini yanada o