GLOBАLLАSHUV DАVRIDА MАHАLLАNING TАLIM-TАRBIYА JАRАYONIDАGI АHАMIYАTINI SАQLАB QOLISHNING DOLZАRBLIGI

Аннотация

Ushbu tezisda globallashuv jarayonining mahalla institutiga va uning ta’lim-tarbiya sohasidagi o‘rniga ta’siri tahlil qilingan. Muallif mahallaning tarixiy-madaniy ahamiyatini, yosh avlodni tarbiyalashdagi o‘ziga xos vazifalarini yoritadi hamda zamonaviy tahdidlar – xususan, ijtimoiy tarmoqlar va ommaviy madaniyatning yoshlar ongiga salbiy ta’siri sharoitida mahalla va maktab o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish zaruratini asoslab beradi. Tezisda mahalla institutining dolzarb roli, uni saqlab qolish va rivojlantirishning ahamiyati haqida fikr yuritiladi. Tadqiqot natijalari mahalla va ta’lim tizimi o‘rtasidagi uzviy aloqani mustahkamlash bo‘yicha amaliy tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Kalit soʼzlar: globallashuv, mahalla, ta’lim-tarbiya, milliy qadriyatlar, yoshlar tarbiyasi, ijtimoiy institut, maktab-mahalla hamkorligi, ma’naviy tarbiya, ommaviy madaniyat, ijtimoiy nazorat. Kirish. XXI asr — globallashuv asri sifatida dunyo tarixida o‘z o‘rnini egallamoqda. Bugungi tezkor axborot oqimi, texnologik yutuqlar, madaniyatlararo muloqotlar insoniyatning kundalik turmush tarzini tubdan o‘zgartirib yubormoqda. Bu jarayon, albatta, ijobiy jihatlari bilan bir qatorda, milliy qadriyatlar, urf-odatlar, tarixiy merosning saqlanib qolishiga ham jiddiy tahdid solmoqda. Ayniqsa, yoshlar ongiga tashqi ta’sirlar kuchaygan hozirgi davrda ularni to‘g‘ri yo‘lga yo‘naltirish, ma’naviy-axloqiy tarbiya berish masalasi har qachongidan ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Shu nuqtai nazardan, o‘zbek jamiyatining qadimiy va mustahkam ijtimoiy tuzilmasi bo‘lgan mahalla institutining bugungi ta’lim-tarbiya jarayonidagi o‘rni va ahamiyatini qayta baholash, uni zamon talablariga moslashtirish zarurati yuzaga chiqmoqda. Zero, mahalla – xalqimiz ma’naviyatining beshigi, yosh avlodni vatanparvar, halol, ijtimoiy mas’uliyatli inson etib voyaga yetkazishda asosiy poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu tezisda globallashuv sharoitida mahalla institutining yoshlar tarbiyasidagi roli, ta’lim muassasalari bilan hamkorlikdagi faoliyati hamda bu institutni zamonaviy sharoitlarda saqlab qolishning dolzarb jihatlari tahlil qilinadi. Globallashuv jarayoni insoniyat taraqqiyotining yangi bosqichi bo‘lib, u ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy sohalarga keng ta’sir o‘tkazmoqda. Tezkor axborot almashinuvi, madaniyatlararo ta’sir, zamonaviy texnologiyalarning kirib kelishi inson hayot tarzini, fikrlash doirasini tubdan o‘zgartirmoqda. Shu bilan birga, bu o‘zgarishlar milliy madaniyat va qadriyatlar tizimiga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, yosh avlod tarbiyasi va ta’lim- tarbiyaning ijtimoiy negizlari, xususan, mahalla institutining o‘rni va ahamiyati masalasi bugungi kunda dolzarb mavzulardan biriga aylangan. Mahalla — bu nafaqat tarixiy shakllangan ijtimoiy tuzilma, balki xalqimizning ma’naviy- axloqiy me’yorlarini saqlovchi, avlodlar o‘rtasidagi uzviylikni ta’minlovchi, yoshlarni to‘g‘ri yo‘lga yo‘naltiruvchi muhim muassasadir. Globallashuv sharoitida aynan shu institutning imkoniyatlaridan oqilona foydalanish, uni zamonaviy ta’lim-tarbiya tizimi bilan uyg‘unlashtirish zarurati ortib bormoqda. 13 Mahalla institutining tarixiy-madaniy asoslari O‘zbekiston tarixida mahalla har doim jamoatchilik hayotining tayanch nuqtalaridan biri bo‘lib kelgan. U oilalar o‘rtasidagi ijtimoiy birdamlikni, insonlar o‘rtasidagi mehr-oqibatni, o‘zaro yordam tamoyillarini mustahkamlovchi institut sifatida shakllangan. Mahallada yoshi ulug‘ insonlar hurmat qilinadi, yoshlar esa ulardan hayot saboqlarini oladi. Bu ijtimoiy muhit bolalarning shaxs sifatida shakllanishida katta ahamiyatga ega. Tarixiy jihatdan olib qaraganda, mahalla o‘z ichida axloqiy me’yorlar, odob-axloq qoidalari, ma’naviy qadriyatlar tizimini shakllantirgan va saqlab kelgan. Aynan shu jihatlari bilan u mustaqil O‘zbekistonning fuqarolik jamiyatini qurishdagi muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Globallashuv va yoshlar ongiga tashqi ta’sirlar Globallashuv bilan birga kirib kelayotgan madaniy diversifikatsiya va g‘arbona hayot tarzi yoshlar ongida muayyan tafovutlar, ijtimoiy me’yorlardan chekinish holatlarini yuzaga keltirmoqda. Ommaviy madaniyat, ijtimoiy tarmoqlarda targ‘ib etilayotgan yengil hayot tarzi, “zamonaviylik” niqobi ostida berilayotgan axborotlar milliy g‘oyaga zid bo‘lgan fikr va qarashlarni shakllantirishi mumkin. Shunday sharoitda mahalla institutining yoshlar tarbiyasidagi ishtirokini kuchaytirish, ularni milliy qadriyatlar asosida tarbiyalashga yo‘naltirilgan mexanizmlarni ishlab chiqish zarur. Mahalla, ota-onalar, maktab va boshqa ijtimoiy institutlar hamkorligida kompleks yondashuv bu borada eng maqbul yechimlardan biri sifatida qaralmoqda. Mahalla institutining ta’lim-tarbiya jarayonidagi ahamiyati ayniqsa yosh avlodni ma’naviy barkamol qilib tarbiyalashda yaqqol namoyon bo‘ladi. Maktabda berilayotgan nazariy bilimlar hayotda qo‘llanishi, shaxsiy mas’uliyat hissi, jamiyatga foydali fuqaro bo‘lib yetishish aynan mahalla muhiti orqali shakllanadi. Shu bois, mahalla va maktab o‘rtasidagi ham