UCHINCHI RENESSANS VA YANGI O‘ZBEKISTON TARAQQIYOTDA AXBOROT – KUTUBXONA XIZMATINI TASHKIL QILISH

Аннотация

This article presents the concept of the Renaissance, the periods of the Renaissance, the representatives of our classical literature who lived during these periods, their contributions to the development of New Uzbekistan, the ideas of creating the foundation of the Third Renaissance, the state policy pursued by the leadership of our state, and the ways of organizing Information and Library Services in New Uzbekistan. Keywords: Renaissance, Third Renaissance, New Uzbekistan, phenomenon. 2 32 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Renessans so‘zi fransuz tilidan olingan bo‘lib, fransuzcha renaissayce - o‘zbek tiliga tarjimasi uyg‘onish degan ma’noni beradi. Har bir davrning o‘ziga xos tub yangilashlari va o‘zgarishlari bo‘lib, dunyo sivilizasiyasiga, taraqqiyotiga turtki bo‘ladi. Ana shu taraqqiyotning o‘ziga xos rivojlanishi “Renеssans” deb ataladi.[1.B.5.] Bizning xalqimiz o‘z tarixida ikki bor Renassansni yaratgan bo‘lib, birinchi davri ilk o‘rta asrlarga, ikkinchi davri esa sohibqiron Amir Temur va Temuriylar davri hisoblanadi. Bu davrlar insoniyat tarixida va taraqqiyotida katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Bugungi kunda yurtimizda uchinchi renessans poydevori yaratilmoqda. Yevropada renessans davri XIII asrdan boshlangan bo‘lib, uch asosiy bochqichni ya’ni, ilk bochqiсh-XIV asrlarga to‘g‘i kelib, butun Yevropani emas, balki uning eng rivojlangan mamlakatlarini qamrab olgan. Uygʻonish davri Renassansi Markaziy Osiyo, Eron, Xitoy, G‘arbiy Yevropada yuz bergan alohida madaniy va tafakkuriy taraqqiyot davri hisoblanadi. “Renessans” atamasi dastlab Italiyadagi madaniy-maʼnaviy yuksalishga nisbatan qoʻllanilgan, uni oʻrta asrlar turgʻunligidan yangi davrga oʻtish bosqichi deb baholaganlar. Osiyo markazida joylashgan Movarounnahr, Xuroson va Eronda Italiyaga qaraganda bir necha asr oldin ulkan madaniy koʻtarilish yuz bergan, ilm-fan, falsafa, adabiyot kuchli rivojlanib, ilgʻor insonparvarlik gʻoyalari jamiyat fikrini band etgan, aqliy va ijodiy faollik gurkiragan. Bu davr dunyo ilmida “Musulmon Renessansi” yoki “Sharq uygʻonishi” nomi bilan atalib kelinmoqda. Ilk Renessans davrida Yevropaning rivojlangan mamlakatlarida inqilobiy o‘zgarishlar ro‘y berdi, bu davrga kelib birinchi kitob nashr etildi, Kolumb tomonidan Amerika kashf qilindi, er sharining sharsimon ekanligi isbotlandi va boshqa bir qator yangiliklar amalga oshirildi. XI asrning boshlarida Xorazmda mashhur “Ma’mun akademiyasi” tashkil qilindi. Bu yerda Beruniy atrofiga o‘sha zamonning bir guruh olimlari, jumladan, Abu Ali Ibn Sino, Abu Nasr Ibn Iroq, shuningdek, faylasuf Abu Saxl Masihiy, tabib Abul Xayr Hammar va boshqa olimlar ko‘plab ilmiy izlanishlar olib bordilar. Shuningdek, Muhammad Xorazmiy, Abu Nasr Farobiy, Ahmad Farg‘oniy, Abu Hamid Usturlobiy, Abu Rayhon Beruniy kabi mutafakkir bobolarimizning hayoti va faoliyati, asarlarida o‘z talqinini topgan adolat va adolatparvarlik g‘oyalarida mujassam bo‘ldi. Bu oliy havas Mahmud Zamahshariy va Najmiddin Kubroni uyg‘otdi, ushbu buyuk allomalarning g‘oyalarida, asarlarida o‘z aksini topdi. Bu azaliy intilish Jaloliddin Manguberdini tarbiyladi, uni haqiqiy vatanparvar yovqur bahodirga aylantirdi. [1.B.16.] Bu davrda tabiiyot ilmi, panteistik falsafa bilan birga islom ilohiyoti ham keng rivojlandi. 2 33 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Muhaddis sifatida butun musulmon olamida mashhur Imom Buxoriy, Imom Iso at- Termiziy, kalom ta’limotining asoschilari Abu Mansur Moturidiy va Burhoniddin al- Marg‘inoniy hamda Abu Homid Muhammad al-G‘azzoliylar islom dini rivojiga katta hissa qo‘shdilar. Renessansning ikkinchi bosqichi XV asrlar hisoblanadi. Bu davrda jamiyat taraqqiyotida shaharning o‘rni va ahamiyati uzliksiz kuchaydi, yangi iqtisodiy munosabatlar qaror topa boshladi, kishilarning turmush tarsi tubdan o‘zgara boshladi, o‘ziga xos yangi madaniyat yaratildi. Ushbu madaniyat nafaqat dinga, balki ilm-fanning ilg‘or yutuqlariga tayana boshladi. Ikkinchi Renessans – Sohibqiron Amir Temur va Temuriylar sulolasi hukmronlik qilgan XV – XVI asrning birinchi yarmi davriga to‘g‘ri keladi. Temuriylar Renessansi – Ukkinchi Uyg‘onish davri g‘oylari va xalqimizning bunyodkorlik faoliyatiga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Markazlashgan qudratli davlat va qonun ustivor bo‘lgan adolatli jamiyat g‘oyasida mujassam bo‘ldi. Aynan xalq armonini ro‘yobga chiqarishga bo‘lgan intilish Amir Temur ibn Tarag‘ay Bahodir davrida nafaqat mamlakat mustaqilligini ta’minlash, balki qudratli dablat barpo etish, iqtisodiyot, ilm-fan, madaniyat va san’at sohalarini rivojlantirishga xizmat qildi. [1.B.17.] Bu davrda yashab, ijod etgan olim va mutafakkirlar Sa’diddin Taftazoniy, Mir Sayyid Sharif Jurjoniy, Muhammad Tarag‘ay Ulug‘bek, G‘iyosiddin Jamshid al-Koshiy, Alauddin ali- Ibn Muhammad Qushchi, Abdurahmon Jomiy, Nizomiddin Mir Alisher Navoiy, Kamoliddin Hus