“ОҚИЛОНА МУДДАТ” ТАМОИЙИЛИНИ ЖОРИЙ ЭТИШ НАЗАРИЙ ВА АМАЛИЙ ЖИҲАТЛАРИ

Аннотация

This article examines the procedural time limits for suspending and resuming criminal cases during inquiry and preliminary investigation, their calculation, and the establishment of such time limits related to the suspension of investigation in some foreign countries. It also addresses the problems associated with these time limits in law enforcement practice. Additionally, the paper highlights issues related to the suspension and resumption of investigations under the current Criminal Procedure Code and develops proposals for their resolution. 40 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference Keywords: inquiry, preliminary investigation, suspension, resumption, procedural time limit, investigator, inquiry officer, prosecutor, petition, criminal case. Суд-ҳуқуқ тизимини янада ислоҳ қилиш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш кафолатларини кучайтириш, шунингдек, Ҳаракатлар стратегиясини амалга оширишга қаратилган Давлат дастурини ижро этиш мақсадида “Суриштирув институти такомиллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун қабул қилинди. Ушбу қонун жиноятларни тергов қилиш соҳасида сўнгги йилларда амалга оширилган энг муҳим ислоҳотлардан бири ҳисобланади. Янги суриштирув институтини жорий этиш орқали процессуал ҳуқуқ тизимида жиддий ўзгаришлар амалга оширилди. Суриштирувнинг амал қилиш доираси, уни ўтказувчи шахслар ва белгиланган муддатлар уни дастлабки терговдан фарқлантиради. Бу фарқлар суриштирувнинг мақоми ва хусусиятларини аниқ белгилаб беради. Амалдаги Жиноят-процессуал кодексига мувофиқ, суриштирув ижтимоий хавфи катта бўлмаган ва унча оғир бўлмаган жиноятлар бўйича олиб борилади . Бундай ҳолларда жиноят иши қўзғатилган кундан бошлаб бир ой ичида кўриб чиқилиши, зарурат туғилганда эса прокурор томонидан яна йигирма кунга узайтирилиши мумкин . Қонун бундан ортиқ муддатни узайтириш имкониятини назарда тутмайди. Жиноят ишлари бўйича дастлабки тергов ва суриштирув муддатлари жиноят процессининг энг мураккаб жиҳатларидан биридир. Қозоғистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексининг 192-моддасида дастлабки тергов муддати бир ойдан, суриштирув муддати эса икки ойдан ошмаслиги белгиланган . Шунингдек, модданинг биринчи қисмида тергов жараёнининг мураккаблиги, амалга ошириладиган ҳаракатлар ҳажми ва ишнинг барча ҳолатларини аниқлаш зарурати ҳисобга олинган ҳолда, оқилона муддатларда якунлаш талаби белгиланган. Бундан ташқари, ўртача муддат Қозоғистон Республикаси Жиноят кодексида жиноий жавобгарликка тортиш учун даъво муддати билан чекланган . Россия Федерацияси Жиноят-процессуал кодексининг 162-моддасига мувофиқ, дастлабки тергов учун бошланғич икки ойлик муддат белгиланган бўлиб, уни тергов органи раҳбари уч ойгача узайтириши мумкин. Агар шахсга нисбатан қамоққа олиш эҳтиёт чораси қўлланган 41 THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF PEDAGOGICAL SCIENCES International scientific-online conference бўлса, шу муддатга узайтириш Россия Федерациясининг ҳудудий субъекти (республика, вилоят, автоном республика) даражасидаги тергов органи раҳбари, унга тенглаштирилган орган раҳбари ёки унинг ўринбосари томонидан амалга оширилади. Дастлабки тергов муддати 12 ойга қадар Россия Федерацияси субъекти тергов органи раҳбари томонидан узайтирилиши мумкин. Айрим ҳолларда эса, бундан ҳам кўпроқ муддатга узайтиришга Тергов қўмитаси раҳбари ёки федерация даражасидаги тегишли тергов органи раҳбари томонидан рухсат берилиши мумкин. Шу тариқа, Россия Федерациясида дастлабки тергов муддати учун қатъий чеклов мавжуд эмас. Беларус Республикаси Жиноят-процессуал кодексининг 190- моддасига кўра, дастлабки тергов муддати икки ой этиб белгиланган. Ушбу модданинг иккинчи ва учинчи қисмларига мувофиқ, тегишли прокурорлар ёки тергов бўлинмалари раҳбарлари томонидан бу муддат 6 ойгача узайтирилиши мумкин. Бундай ёндашув энг мақбул вариантлардан бири сифатида баҳоланади. Шунингдек, истисно ҳолларда, тўртинчи қисмига мувофиқ, муддатни янада узайтириш Беларус Республикаси Бош прокурори, Тергов қўмитаси раиси, Давлат хавфсизлик хизмати раҳбари ёки уларнинг ўринбосарлари томонидан амалга оширилиши мумкин . Бу механизм тергов устидан қатъий назорат ўрнатиб, терговчилар ва уларнинг раҳбарларига юқори масъулият юклайди ҳамда тергов муддатларини назоратсиз узайтиришнинг олдини олади. Бироқ, сўнгги пайтларда ишларни судга қадар юритиш муддатларини қонун йўли билан узайтириш тенденцияси кузатилмоқда. Бу жараён, жумладан, жиноят ишларини вақтинча тўхтатиб туриш тўғрисидаги қоидани жорий этиш орқали ҳам намоён бўлмоқда . Ўзбекистон Республикаси ЖПКнинг 351-моддасига кўра дастлабки тергов муддати уч ойни ташкил қилиб, уни беш ойга қадар узайтириш вилоят прокурори, етти ойга қадар узайтириш эса Республика Бош прокурори ёки унинг ўринбосарлари томонидан узайтирилиши мумкинлиги кўрсатиб ўтилган. Суриштирув эса бир ой муддатда якунланиши, агарда зарурат туғилса прокурор томонидан қўшимча йигирма к