АҚШ ВА ИСРОИЛДА ПОЛИЦИЯ ИЧКИ ХИЗМАТ БЎЛИНМАЛАРИНИНГ ҚОНУН УСТУВОРЛИГИНИ ТАЪМИНЛАШДА БОШҚА ОРГАНЛАР БИЛАН ҲАМКОРЛИГИ (ҚИЁСИЙ ТАҲЛИЛ)

Аннотация

Ушбу мақола ички ишлар органлари идоравий ҳамкорлик тузилмаларида қонун устуворлигини таъминлашда шахсий хавфсизлик бўлинмалари (ички хизмат бўлинмалари) фаолиятининг ролига бағишланган бўлиб, АҚШ ва Исроил тажрибасига асосланган таҳлилни ўз ичига олади. Мақолада ушбу бўлинмаларнинг ташкилий-ҳуқуқий асослари, идоравий ҳамкорлик механизмлари ва қонун устуворлигига таъсири кўриб чиқилади. АҚШда ички хизмат бўлинмалари (Интернал Аффаирс Дивисион) департамент ичида фаолият юритса, Исроилда Мачаш Адлия вазирлигига бўйсуниб, мустақил тергов юритишга ихтисослашган. Хорижий олимларнинг илмий таҳлиллари ва амалий мисолларга таяниб, икки давлат тизимининг фарқлари ва ўхшашликлари қиёсий равишда ўрганилади. Тадқиқот натижалари Ўзбекистон ички ишлар органларида шахсий хавфсизлик бўлинмалари фаолиятини такомиллаштириш учун амалий таклифлар ишлаб чиқишга хизмат қилади. Мақола қонун устуворлиги, полиция тизимидаги жавобгарлик ва идоравий ҳамкорликни ривожлантиришга қизиқувчи мутахассислар учун мўлжалланган. Калит сўзлар: Қонун устуворлиги, ички хизмат бўлинмалари, идоравий ҳамкорлик, АҚШ тажрибаси, исроил тажрибаси, полиция тизими, шахсий хавфсизлик. Ички ишлар органлари (ИИО) жамоат хавфсизликиги ва жамоат тартибини таъминлашда муҳим ўрин эгаллайди, уларнинг фаолиятида қонун устуворлигининг амал қилиши эса жамиятда ишонч ва адолат муҳитини шакллантиришнинг асосий омилидир. Замонавий давлатларда полиция тизимидаги ички хизмат бўлинмалари (Интернал Аффаирс Унитс) ходимлар томонидан қонун бузилишининг олдини олиш, содир этилган ноқонуний хатти-ҳаракатларни тергов қилиш ва тизим ичидаги профессионал стандартларга риоя қилинишини назорат қилиш вазифаларини бажариб, қонун устуворлигини мустаҳкамлашга хизмат қилади. АҚШ ва Исроилдаги полиция ички хизмат тизимлари ўзига хос ташкилий моделлари ва идоравий ҳамкорлик механизмлари билан 91 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference ажралиб туради, бу эса уларнинг тажрибасини ўрганишни Ўзбекистон ИИОларида шахсий хавфсизлик хизмати фаолиятини такомиллаштириш учун муҳим манбага айлантиради [1]. Ушбу тадқиқотда мазкур давлатлардаги полиция ички хизмат бўлинмалари фаолиятининг ташкилий-ҳуқуқий асослари ва амалий самараси таҳлил қилиниб, Ўзбекистонда қонун устуворлигини таъминлашга қаратилган ислоҳотлар учун таклифлар ишлаб чиқиш кўзланади. Полицияда ички хизмат бўлинмаларининг ролини баҳолашда хорижий олимларнинг илмий таҳлиллари муҳим аҳамият касб этади. Масалан, Жулиан Ропке (Жулиан Рöпcке) ички хизматни “полиция тизимидаги ички демократиянинг кафолати” деб ҳисоблаб, унинг фаолияти ходимларнинг қонунга риоя қилиш даражасини оширишда муҳим эканлигини таъкидлайди ва ички хизмат нафақат қонунбузарликларни аниқлаш, балки полиция маданиятини яхшилашда ҳам фаол иштирок этади [2] деб билади. Шунингдек, Мария Хаберфелд (Мариа Ҳаберфелд) ички хизмат бўлинмаларининг самарадорлиги уларнинг мустақиллиги ва идоравий ҳамкорлик даражасига боғлиқлигини билдиради [3]. Бу олимларнинг таҳлили АҚШ ва Исроил тажрибасини ўрганишда назарий асос яратади, чунки ушбу давлатларда ички хизмат тизимлари турли ташкилий ёндашувларга эга: АҚШда департамент ичидаги назоратга, Исроилда эса ташқи мустақилликка устунлик берилади. АҚШ ва Исроилдаги ички хизмат фаолиятининг амалий аҳамияти реал мисоллар орқали ҳам кўзга ташланади. Масалан, 2019 йилда Лос- Анжелес полиция департаменти ички хизмати ходимлар томонидан ноқонуний куч қўлланилиши билан боғлиқ 300 дан ортиқ шикоятни кўриб чиқиб, 15 нафар ходимни ишдан бўшатган [4]. Бу ҳолат ички хизматнинг фуқаролар ҳуқуқларини ҳимоя қилишдаги ролини кўрсатса, Исроилда 2021 йилда Иерусалимда полиция ходими томонидан фуқарога қарши содир этилган зўравонлик Мачаш томонидан тергов қилиниб, ходимга нисбатан жиноий иш қўзғатилганлиги мустақил терговнинг самарасини исботлайди [5]. Ушбу мисоллар ички хизмат тизимларининг қонун устуворлигини таъминлашдаги ўзига хос ёндашувларини очиб беради. Ички хизмат бўлинмалари (Интернал Аффаирс Унитс) полиция тизимидаги ички назорат ва жавобгарликни таъминлаш учун ташкил этилган махсус тузилмалар бўлиб, уларнинг фаолияти қонун устуворлигини мустаҳкамлаш ва ходимларнинг профессионал 92 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference стандартларга риоя қилишини назорат қилишга қаратилган. Ушбу бўлинмаларнинг назарий асослари давлат бошқарувидаги бюрократик жавобгарлик, қонун устуворлиги ва ички адолат консепсияларига таянади. Хорижий олимларнинг таҳлилига кўра, ички хизмат тизим ичидаги ноқонуний хатти-ҳаракатларни бартараф этиш билан бирга, полиция маданиятини шакллантиришда муҳим рол ўйнайди. Масалан, Роберт Рейнер (Роберт Реинер) ички хизматни “полиция тизимидаги ички тартибни сақловчи ва ходимларнинг қонунга мувофиқ ишлашини таъминловчи муҳим институт” деб баҳолайди [6]. Унинг фикрича, ички хизмат фаолияти нафақат қонунбузарликларни аниқлаш, балки ходимларнинг касбий одоб-ахлоқ нормаларига риоя қилишини кучайтиришга хизмат қилади. Ички хизмат бўлинмаларининг назарий асосларини таҳ