AKSIYADORLIK JAMIYATLARINING FOND BOZORIDAGI FAOLIYATI ORQALI IQTISODIYOTGA TA’SIRI

Аннотация

Bozor iqtisodiyoti sharoitida har bir subyektning sog’lom faoliyat yuritishi, uning hayotiyligi va raobatga bardoshliligi boshqa omillar bilan bir qatorda ko’p jihatdan o’sha subyektning qay tarzda investitsion faoliyatni amalga oshirayotlanligiga bog’liq. Rivojlangan mamlakatlarda investitsion faoliyatning amalga oshirilishi eng avvvalo subyektlarning fond bozoridagi ishtirokiga hamda ularning rivojlanganligini nazarda tutadi. Subyektlarning fond bozoridagi ishtiroki esa qimmatli qog’ozlar bozorini rivojlantirish masalalariga taqaladi. “Globallashuv sharoitida esa, fond bozorlari turli korxonlalar, tarmoqlar, xo’jalik salohiyatining o`sib borishi turli mamlakatlarning milliy iqtisodiyotini bozor munosabatlariga kirishishiga yordam beradi”1 Bundan tashqari, qimmatli qog’ozlar yordamida pul oqimini jadallashtirishga “ko`p ishlashga” majbur qilish va bu butun iqtisodiyyot tarmoqlari samaradorligini oshirish mumkinligidan tashqari, jamiyatning muhim ijtimoiy-iqtisodiy muammolarini hal etish imkonini ham beradi2 Fond bozorida qimmatli qog’ozlarga egalik qilish va ular bilan oldi-sotdi ishlarini amalga oshirishda aholining daromadlarini ko’paytirishda, uning moddiy farovonligini oshirishga ko’maklashishda, shu bilan birga jamiyatning asosiy harakatlanuvchi kuchi bo’lgan inson omili bo’lgan resurslarni harakatga keltirish hamda faollashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Aksiyadorlik jamiyatlarining fond bozoridagi faoliyati orqali iqtisodiyotga ta’sir etishining muhim ahamitalari sifatida ushbu tadqiqot ishimizda quyidagilarga etibor qaratishimiz mumkin:  Qimmatli qog’ozlar yuridik va jismoniy shaxslarning bo’sh pul mablaglarini investitsiyalarning egiluvchan insturumenti hisoblanadi;  Qimmarli qog’ozlarga qo’yilmalar- ishlab chiqarishni rivojlantirish va jamiyatning boshqa ehtiyojlarini qondirish uchun rsurslarni mobilizatsiyalashninh samarali usullari sifatida namoyon bo’ladi;  Qimmatli qog’ozlar Tovar va pul muomalasida faol ishtirok etadi;  Fond bozorida, avvalo, fond birjasida qimmatli qog’ozlarning kursi aniqlanadi. Bu kurslar u yoki bu mamlakat iqtisodiy siyosiy hayotidagi barcha o’zgarishlarning o’lchovi hisoblanadi. Fond bozorining turli-tuman vositalari emissiyasini amalga oshirish orqali davlat byudjetinning noishlab chiqarish xarajatlarini qoplash, muomalada ortiqcha pul miqdorini qisqartirishmuammolarini hal etadi.3 1 Butikov I.L. Qimmatli qog’ozlar bozori.- T.:” Konsauditinform”,2001-b.67-68 2 Butikov I.L. Qimmatli qog’ozlar bozori.- T.:” Konsauditinform”,2001-b.68 3 Butikov I.L. Qimmatli qog’ozlar bozori.- T.:” Konsauditinform”,2001-b.67 165 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Fond bozorilari yordamida aholining, korxona va tashkilotlarning, davlatning bo’sh turgan mablag’larining jalb etilishi ularning milliy iqtisodiyotning turli sohalaroga yo’naltirilishini, qolaversa, ularning rivolanishini ta;nimlaydi. Buning natijasida esa, capital iste’,olchilari moliyalashtirish manbalariga ty’l topadi, samoya kirituvchilar esa mulkdor bo’lish, o’z mablalarini saqlash va ko’paytirish imkoniyatiga ega bo’ladilar. Shuningdek, samarali fond bozorlari aksiyadorlarning qimmatli qog’ozlariga nisbatan talab va taflik asosida ularning bozor bahosi shaklantiriladi. Qommatlo qog’ozlarni baholash mihim darajada korxonalar tomonidan ularning faoliyati tog;risida aniq axborotllarning o’z vaqtida elon qilinishga ham bog’liq. Fond bozorining rivojlanishi iqtisodiy inqirozlarni yumshatishga va ishsizlikni kamaytirishga yordam beradi. Aksiyadorlik jamiyatlari faoliyatining oshishi, yangi ish o'rinlari yaratishga va iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashga xizmat qiladi. 1.3.1-Jadval4 Fond birjasining iqtisodiyotga ta'sir Iqtisodiy Ta'sir Tavsif Kapitalni jalb qilish Aksiyadorlik jamiyatlari orqali yangi kapital va investitsiyalarni jalb qilish Investitsion muhitni yaxshilash Fond bozori investitsiyalarni jalb qilish uchun qulay shart-sharoit yaratadi Korporativ boshqaruvni Aksiyadorlar oldida hisobdorlik va shaffoflikni rivojlantirish ta'minlash Bozor barqarorligini ta'minlash Iqtisodiy inqirozlarni yumshatish va ishsizlikni kamaytirish 1.3.1-jadvalda aksiyadorlik jamiyatlarining fond bozori faoliyati orqali iqtisodiyotga ta’siri va ularning mazmun mohiyatlari aks ettirilgan. Aksiyadorlik jamiyatlari fond bozorida faol ishtirok etish orqali iqtisodiy barqarorlik va investitsion faollikni oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Quyidagi jadvalda fond bozorining iqtisodiyotga ta'siri aks ettirilgan: 1.3.2-jadval5 Ko'rsatkichlar 2020 yil 2021 yil 2022 yil Iqtisodiy o'sish sur'ati (%) 4.5 5.2 5.8 Fond bozori kapitalizatsiyasi 12.3 14.1 16.7 (mlrd $) To'g'ridan-to'g'ri investitsiyalar 3.1 3.8 4.5 (%) Yuqoridagi ma'lumotlardan ko‘rinib turibdiki, fond bozorining rivojlanishi iqtisodiy o‘sish sur'atlariga bevosita ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Kapitalizatsiyaning o‘sishi, investitsiya faolligining ortishi va korporativ boshqaruv tizimining takomillashuvi orqali iqtisodiyotga barqaror ta’sir ko‘rsati